تحلیل مقارنه‌ای تفسیر عرفی و علمی حرکت خورشید در آیۀ (وَ الشَّمْسُ تَجْری لِمُسْتَقَرٍّ لَها) (یس: 38)

آیات علمی قرآن، موضوعاتی از علوم طبیعی هم‌چون دانش ستاره‌شناسی را در بر می‌گیرند که به‌عنوان نشانه‌هایی از قدرت و حکمت خداوند تفسیر می‌شوند. آیۀ 38 سوره یس با اشاره به حرکت خورشید، مورد تفسیرهای متفاوت عرفی و علمی قرار گرفته است. سؤال اصلی پژوهش این است که آیا مفسران فریقین، آیه را مطابق با فهم عرفی زمان نزول و یا در چارچوب کشفیّات علمی زمان خود تفسیر کرده‌اند؟ پژوهش حاضر با رویکردی تطبیقی میان تفاسیر مفسران شیعه و اهل‌سنت و با روش تحلیلی ـ توصیفی انجام شده است. نتایج نشان داد که مفسران، تفسیرهای گوناگونی از آیه ارائه نموده‌اند؛ از جمله حرکت محسوس روزانه خورشید از طلوع تا غروب، حرکت وضعی، حرکت انتقالی سالانه به‌سوی منزلگاه‌های تابستانه و زمستانه، و نیز حرکت انتقالی به‌سوی ستاره‌ای مشخص. برخی از مفسران کوشیده‌اند میان فهم عرفی، نجوم قدیم و نجوم جدید در تبیین آیه جمع کنند. به نظر می‌رسد در صورت پذیرش لایه‌های معنایی برای آیات، می‌توان میان فهم عرفی و علمی سازگاری برقرار ساخت؛ البته در مواردی که علم قطعی حقایق جدیدی را اثبات کند، تفسیر علمی اولویت پیدا می‌کند، زیرا حقیقت آیات الهی مبتنی بر واقعیت است.

کتاب‌ها

ـ قرآن کریم

1.   ابن درید، محمد بن حسن، (۱۹۸۸م)، جمهرة اللغة، بیروت: دار العلم للملايين.

2.   ابن عاشور، محمدطاهر، (۱۴۲۰ق)، تفسير التحرير و التنوير المعروف بتفسير ابن عاشور، بیروت: مؤسسة التاريخ العربي.

3.   ابن فارس، احمد، (۱۴۰۴ق)، معجم مقاییس‌اللغة، قم: مكتب الاعلام الاسلامي.

4.   ابن كثير، اسماعیل بن عمر، (۱۴۱۹ق)، تفسير القرآن العظيم (ابن كثير)، بیروت: دارالکتب العلميه منشورات محمدعلی بیضون.

5.   ابن منظور، محمد بن مكرم، (۱۴۱۴ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر.

6.   ازهرى، محمد بن احمد، (1421ق)، تهذيب اللغة، بيروت، دار احیاء التراث العربي.

7.   بیضاوی، عبداللّه بن عمر، (۱۴۱۸ق)، أنوار التنزيل و أسرار التأويل (تفسير البيضاوی)، بیروت: دار إحياء التراث العربي.

8.   جسترو، رابرت، (۱۳۶۳ش)، مبانی و مرزهای ستاره‌شناسی، ترجمه: تقی عدالتی و جمشید قنبری، مشهد: دانشگاه آزاد اسلامی.

9.   جوهری، اسماعیل بن حماد، (۱۳۷۶ق)، الصحاح، بیروت: دار العلم للملايين.

10.  خویی، سید ابوالقاسم، (بی‌تا)، البیان في تفسير القرآن، قم: موسسه احياء آثار الامام الخوئی.

11.  دهخدا، علی‌اکبر، (۱۳۴۱ش)، لغت‌نامه دهخدا، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

12.  دورانت، ویلیام جیمز، (۱۳۳۷ش)، تاریخ‌تمدن، ترجمه: احمد آرام، تهران: نشر اقبال.

13.  ذهبی، محمدحسین، (بی‌تا)، التفسیر و المفسرون، بیروت: دار إحياء التراث العربي.

14.  راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (۱۴۱۲ق)، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت: دارالقلم.

15.  رضایی اصفهانی، محمدعلی، (۱۳۸۱ش)، پژوهشی در اعجاز علمی قرآن، رشت: کتاب مبین.

16.  زرقاء، مصطفی احمد، (۱۹۶۱م)، الفقه الإسلامي في ثوبه الجديد، دمشق: مطبعة جامعة دمشق.

17.  زرکشی، محمد بن بهادر، (۱۴۱۰ق)، البرهان في علوم القرآن، بیروت: دارالمعرفه.

18.  زمخشری، محمود بن عمر، (۱۴۰۷ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزيل و عيون الأقاويل في وجوه التأویل، بیروت: دارالكتاب العربي.

19.  سبحانی، جعفر، (۱۳۹۴ش)، قرآن و اسرار آفرینش (تفسیر سوره رعد)، قم: مؤسسه امام صادق7.

20.  ــــــــ، ــــــ، (۱۴۱۹ق)، مصادر الفقه الإسلامي و منابعه، بیروت: دارالاضواء.

21.  صدر، سید محمدباقر، (۱۴۳۴ق)، موسوعة الإمام الشهید السيد محمدباقر الصدر1، قم: پژوهشگاه علمی تخصصی شهید صدر.

22.  صدرالدین شیرازی، محمد بن ابراهیم، (۱۳۶۱ش)، تفسیر القرآن الکریم، تصحیح: محمد خواجویی، قم: نشر بیدار.

23.  طباطبایی، سید محمدحسین، (۱۳۹۰ق)، الميزان في تفسير القرآن، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.

24.  طبرانی، سلیمان بن احمد، (۲۰۰۸م)، التفسير الكبير: تفسير القرآن العظيم (الطبرانی)، اردن: دارالكتاب الثقافی.

25.  طبرسی، فضل بن حسن، (۱۳۷۲ش)، مجمع‌البیان في تفسير القرآن، تصحیح: فضل‌اللّه یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، تهران: ناصرخسرو.

26.  طبرى، محمد بن جرير، (1412ق‏)، جامع‌البیان فى تفسير القرآن (تفسير الطبرى)، بیروت: دارالمعرفة.

27.  طنطاوى، محمد سيد، (1997م‏)، التفسير الوسيط للقرآن الكريم‏، قاهره: نهضة مصر.

28.  طوسی، محمد بن حسن، (بی‌تا)، التبيان في تفسير القرآن، بیروت: دار إحياء التراث العربي.

29.  فخر رازی، محمد بن عمر، (۱۴۲۰ق)، التفسير الكبير (مفاتیح‌الغیب)، بیروت: دار إحياء التراث العربي.

30.  فراهیدی، خلیل بن احمد، (۱۴۰۹ق)، کتاب العین، قم: نشر هجرت.

31.  کشی، محمد بن عمر، (1404ق)، اختيار معرفة الرجال (رجال کشی)، مشهد: دانشگاه مشهد، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، مرکز تحقیقات و مطالعات.

32.  ماتریدی، محمد بن محمد، (۱۴۲۶ق)، تأویلات أهل السنة، بیروت: دارالکتب العلمية، منشورات محمدعلی بیضون.

33.  مراغی، احمد مصطفی، (بی‌تا)، تفسير المراغی، بیروت: دارالفکر.

34.  معرفت، محمدهادی، (۱۴۲۹ق)، التفسير الأثرى الجامع، قم: موسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.

35.  مقاتل بن سلیمان، (۱۴۲۳ق)، تفسير مقاتل بن سلیمان، بیروت: دار إحياء التراث العربي.

36.  مکارم شیرازی، ناصر، (۱۳۷۱ش)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الإسلامية.

37.  مؤدب، رضا، (۱۳۸۶ش)، مبانی تفسیر قرآن، قم: دانشگاه قم.

38.  نائینی، محمدحسین، (۱۳۷۶ش)، فوائد الاصول، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

39.  ولایتی، علی‌اکبر، (۱۳۹۳ش)، فرهنگ و تمدن اسلامی، قم: دفتر نشر معارف.

پایگاه‌های اینترنتی

1.     پایگاه نورلیب، (جستجو برای: مجموعه رسائل ابن عابدین)؛

 https: //noorlib.ir/book/view/65039?volumeNumber=2&pageNumber=114&viewType=html. (29 شهریور ۱۴04).

2.     وبلاگ کشکول علم، (جستجو برای: کبدالسماء)؛

 http: //iranali28.blogfa.com/post/66 . (22 شهریور۱۴04).