رویکردهای جدید اجماع معاصر و نقش آن در تشریع و قانون‌گذاری از منظر اهل‌سنت

اجماع یکی از چالش‌برانگیزترین دلایل فقهی است که ماهیت و کارایی آن در فقه و قانون‌گذاری، میان مذاهب اسلامی موضوع اختلافات فراوانی قرار دارد. این پژوهش با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی، در پی پاسخ به این پرسش اساسی است: رویکردهای جدید اجماع معاصر چه نقشی در تشریع و قانون‌گذاری ایفا می‌کنند؟ بررسی اندیشمندان متقدم و معاصر اسلامی در تبیین ماهیت اجماع و تأثیر آن بر قانون‌گذاری از مباحث ضروری روز به شمار می‌رود. دستیابی به نتایج مطلوب در این زمینه می‌تواند به حل مسائل جدید فقهی کمک کرده و راهگشای امور مربوط به جعل قانون باشد. نتایج این تحقیق نشان می‌دهد که تعریف فقهای متقدم از اجماع مطابق با رویکرد اندیشمندان معاصر، ناتمام و غیرممکن بوده و توان پاسخ‌گویی به مسائل نوظهور را ندارد. متفکران معاصر با توجه به نیازهای نوظهور جامعه، تفسیر تازه‌ای از اجماع ارائه داده‌اند؛ به گونه‌ای که آن را به معنای دستیابی به توافق مشترک در مقام قانون‌گذاری می‌دانند. این توافق لازم است در راستای اتخاذ سیاست کلان در سطوح مختلف و نوین و تغییر قوانین مورد استفاده قرار گیرد. ایشان تصریح می‌کنند که بیشتر نظام‌های حاکم در جهان اسلام، با الگوهای جمهوری و پارلمانی، بر اساس علوم روز شکل گرفته‌اند. همچنین، رویکرد نمایندگان در مجالس قانون‌گذاری، به‌عنوان یک اجماع ملی معتبر، در پاسخ به مسائل مستحدثه‌ای که فاقد نص هستند، تلقی می‌شود.

کتاب‌ها

- قرآن کریم، ترجمه شاه ولی اللّه محدث دهلوی.

1.   ابن حزم اندلسی، علی بن احمد، (2003 م)، المُحلَّى بالآثار، بيروت: دارالکتب الکتب العلمیة.

2.   اقبال لاهوری، محمد، (1390ش)، احیای فکر دینی در اسلام، ترجمه: احمد ارام، تهران: شركت سهامي انتشار.

3.   آمدى، علی بن محمد، (1402ق)، الاحكام فى اصول الاحكام، المملکة العربیة السعودیة: دارالصمیعی للنشر.

4.   جويني، عبد الملك بن عبد الله، (1418ق)، البرهان في أصول الفقه، تحقيق: صلاح بن محمد بن عويضة، بيروت: دار الكتب العلمية.

5.   دبوسی‌حنفی، عبد الله بن عمر(1406ق)، تقويم الأدلة في أصول الفقه، تحقیق: خليل محيي الدين الميس، بیروت: دار الكتب العلمية.

6.   دهلوی، شاه ولى الله، (1936م)، التفهیمات الالهیة، هند: المجلس العلمی.

7.   ـــــــ، ــــــــــــ، (1983م)، المسوى من احاديث الموطا، بیروت: دارالکتب العلمیة.

8.   ـــــــ، ــــــــــــ، (1437ق)، ازالة الخفاء عن خلافة الخلفاء، تعریب محمد بشیر سیالکوتی، نور محمد جمعه، اسلام آباد: امراء دارالعلم.

9.   رشيد رضا، سید محمد، (1328ق)، تفسیر القرآن الحکیم مشهور به تفسيرالمنار، مصر: مطبعة المنار.

10.        سنهوری، عبدالرزاق، (1992م)، مجموع مقالات وابحاث وجوب تنقیح قانون المدنی المصری، قاهره: مطبعة جامعة القاهرة.

11.        ــــــــ، ــــــــــ، (1989م)، فقه الخلافة و تطورها لتصبح عصبة امم شرقیة، مراجعة: دکترتوفیق محمد شاوی، مصر: الهیئة المصریة العامة للکتاب.

12.        شافعی، محمد بن إدريس، (1357ق)، الرسالة، تحقيق وشرح، أحمد محمد شاكر، مصر: نشر مصطفى البابي الحلبي.

13.        شمس الدین اصفهاني، محمود بن عبد الرحمن، (1406ق)، بيان المختصر شرح مختصر ابن الحاجب، ریاض: دارالمدني.

14.        عبده، محمد، (2017م)، عبدالرزاق السنهوری ابوالقانون و ابن الشریعة، دراسة فی مشروعه الفکری و رؤیته الاسلامیة، بیروت: مرکز الحضارة لتنمیة الفکر الاسلامی.

15.        غزالی، محمد بن محمد، (١٤١٣ق)، المستصفى من علم الأصول، تحقيق: محمد عبد السلام عبد الشافي، بيروت: ار الكتب العلمية.

16.        قاري، علي بن محمد، (1422ق)، مرقاة المفاتيح شرح مشكاة المصابيح، بیروت: دار الفكر، دوم.

17.        محسن الملك، مولوی سید مهدی علی‌خانی، (1909م)، تقلید اور عمل بالحدیث، لاهور: انتشارات نول کشور سئیم پریس.

18.        محلی، جلال الدین محمد بن احمد. (1999م)، شرح الورقات فی اصول الفقه. فلسطين: جامعة القدس.

19.        مرتضي انصاری، محمد امین، (1422ق)، فرائد الاصول، لجنة تحقیق تراث الشیخ الاعظم، قم: مجمع الفکر الاسلامی.

20.        مسعود، محمد خالد، (1396ق)، تجدید بنای اجتهاد از دیدگاه علامه اقبال لاهوری، مترجم: دکتر محمد مسعود نوروزی، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق.

21.        مشکینی، علی، (1413ق)، اصطلاحات الأصول، قم: انتشارات الهادي.

22.        مظفر، محمد رضا، (1371ش)، أصول الفقه، قم: اسماعيليان.

23.        منصور بااللّه، حسين بن قاسم، (1443ق)، هداية العقول إلى غاية السؤل في علم الأصول، قم: مكتبة أهل البيت:.

24.        موسوی بجنوردی، سید محمد، (1371ش)، مقالات اصولی، تهران: انتشارات انقلاب اسلامی، دوم.

25.        نیشابوری، محمد بن عبدالله الحاکم، (1990م)، المستدرک علی الصحیحین، بيروت: داردالکتب العلمیة.

26.        هندی، سرسیداحمدخان، (1962م)، مقالات سير سید، تنظيم: محمد اسماعیل پانی پتی، لاهور: مجلس ترقی ادب.