بررسی تطبیقی خلود در جهنّم از منظر مذاهب اسلامی با تأکید بر سرنوشت ابدی کفّار

خلود در جهنم یکی از مسائل بنیادین معادشناسی اسلامی است که به بررسی نسبت میان عدل و رحمت الهی با سرنوشت اخروی می‌پردازد. این پژوهش به شیوه‌ای تحلیلی _ تطبیقی و با اتکا به منابع کتابخانه‌ای، دیدگاه‌های شش مذهب اسلامی شامل امامیه، اشاعره، ماتریدیه، اهل حدیث، زیدیه و اسماعیلیه را درباره خلود کفّار و مرتکبان کبیره تحلیل کرده است. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که میان تمامی مذاهب، اجماعی بر خلود کفّار بدون توبه وجود دارد، هرچند مبانی کلامی آنان متفاوت است. امامیه و اسماعیلیه ایمان را مشروط به ولایت می‌دانند، در حالی که اشاعره و ماتریدیه آن را تصدیق قلبی تلقی می‌کنند و زیدیه ترکیبی از تصدیق و عمل را مدنظر قرار می‌دهند. در مورد مرتکبان کبیره، اکثر مذاهب (به جز زیدیه) بر عدم خلود تأکید دارند و امکان شفاعت و عفو الهی را می‌پذیرند. تحلیل تطبیقی این مسأله نشان می‌دهد که اختلاف اصلی در تعریف ایمان و ارتباط آن با عمل نهفته است؛ زیدیه با رویکرد عمل‌گرایانه، مفهوم خلود را به کبائر نیز تسری داده‌اند. این پژوهش با برجسته‌سازی وجوه مشترک، علاوه بر نقد مبانی متعارض، بر ظرفیت‌های تقریب و همگرایی مذهبی تأکید دارد و می‌تواند به گفت‌وگوهای بین‌مذهبی معاصر درباره عدل، رحمت و کارکرد وعیدهای الهی یاری رساند.

کتاب‌ها

ـ قرآن کریم

1. ابن بدرالدین، حسین، (1415ق)، العقد الثمین فی معرفة رب العالمین، صعده: مکتبة التراث الاسلامی.

2. ابن فارس، احمد، (1404ق)، معجم مقاییس اللغة، تصحیح: عبدالسلام محمد هارون، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.

3. ابن عابدین، محمد امین بن عمر، (1428ق)، تنبیه الولاة والحکام علی احکام شاتم خیز الانام او احد اصحابه الکرام، بی‌جا: دارالآثار، اول.

4. ابن قیّم، محمد بن ابی بکر، (بی‌تا)، حادی الارواح الی بلاد الافراح، تحقیق: زائد بن احمد نشیری، ریاض: موسسه سلیمان بن عبدالعزیز، دار العام الفوائد.

5. ــــــ، ــــــــــــــــــ، (1418ق)، مختصر الصواعق المرسلة علی الجهمیة المعطلة، شرح و تعلیقه: رضوان جامع رضوان، بی‌جا: بی‌نا.

6. ابن سلیمان، احمد، (1424ق)، حقائق المعرفة فی علم الکلام، تصحیح: حسن بن یحیی، صنعاء: موسسه امام زید بن علی.

7. اخوان الصفا، (بی‌تا)، رساله جامعة الجامعه، تحقیق عارف تامر، بیروت: منشورات دار مکتبة الحیاة، دوم.

8. امام منصور باللّه، (1422ق)، مجموعه رسائل امام منصور بالله، تحقیق عبدالله وجیه، صنعاء: مؤسسة إمام زيد بن علي. 

9. آجری، ابوبکر محمد بن حسین، (بی‌تا)، مختصر الشریعة، قاهره: دار الآثار و النشر و التوزیع.

10. آلبانی، ناصرالدین، (1431ق)، موسوعة الالبانی فی العقیدة، صنعاء: مركز النعمان للبحوث والدراسات الإسلامية.

11. آمدی، علی بن محمد، (1423ق)، ابکار الافکار فی اصول الدین، مصر: دار الکتب و وثایق القیومیة.

12. بحرانی، ابن میثم، (1406ق)، قواعد المرام فی علم الکلام، تحقیق سید احمد حسینی، قم: مکتبة آیت‌الله مرعشی نجفی، دوم.

13. بربهاری، ابومحمد حسن بن علی بن خلف، (بی‌تا)، شرح السنة، بی‌جا: بی‌نا.

14. بزدوی، محمد بن محمد، (1424ق)، اصول الدین، قاهره: مکتبة ازهریة للتراث.

15. بغدادی، عبدالقاهر، (2003م)، اصول الایمان، تحقیق: ابراهیم محمد رمضان، بیروت: دار و مکتبة الهلال.

16. بیاضی، احمد بن حسن، (1368ش)، اشارات المرام من عبارات الامام، قاهره: مکتبة و مطبعه مصطفی البانی و اولاده.

17. تفتازانی، سعدالدین، (1407ق)، شرح العقاید النسفیه، تحقیق: سقا حجازی، قاهره: مکتبة الکلیات الازهریة.

18. ـــــــ، ــــــــــ، (1409ق)، شرح المقاصد، تعلیق: عبدالرحمن عمیره، قم: نشر شریف رضی.

19. جرجانی، سید شریف، (1325ش)، شرح المواقف، تصحیح بدرالدین نعسانی، قم: نشر شریف رضی.

20. حابس، احمد بن یحیی، (1420ق)، الایضاح فی شرح المصباح، تصحیح: حسن بن یحیی یوسفی، صنعاء: دارالحکمه الیمانیه.

21. حلی، حسن بن یوسف بن مطهر، (1363ش)، انوار الملکوت فی شرح الیاقوت، تحقیق: محمد نجمی زنجانی، قم: شریف رضی، دوم.

22. ــــ، ـــــــــــــــــــــــــ، (1413ق)، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تحقیق: حسن حسن‌زاده آملی، قم: موسسه نشر اسلامی، چهارم.

23. حنفی ماتریدی، ابوثناء، (1955م)، التمهید لاصول التوحید، تحقیق: عبدالحمید ترکی، بیروت: دار المغرب الاسلامی.

24. خمینی، سید روح الله، (1390ش)، معاد از دیدگاه امام خمینی، تبیان دفتر سی‌ام، قم: موسسه نشر آثار امام.

25. راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412ق)، مفردات الفاظ قرآن، تحقیق: صفوان عدنان داوودی، بیروت: دارالقلم.

26. رصاص، احمد بن حسن، (1424ق)، مصباح العلوم فی معرفة الحی القیوم، صنعاء: مکتبة مرکز بدر.

27. سبحانی، جعفر، (1425ق)، الفكر الخالد في بيان العقائد، قم: موسسه امام صادق‌(ع).

28. ـــــــ، ــــــ، (بی‌تا)، مفاهیم القرآن، قم: موسسه امام صادق‌(ع).

29. سید مرتضی، (1411ق)، الذخیره فی علم الکلام، تحقیق: سید احمد حسینی، قم: موسسه نشر اسلامی.

30. شلتوت، شیخ محمود، (1421ق)، الاسلام عقیدة و شریعة، قاهره: دار الشروق.

31. سفارینی حنبلی، شمس‌الدین ابوالعون محمد بن احمد، (1982م)، لوامع الأنوار البهية، دمشق: مؤسسة الخافقین، دوم.

32. شهرستانی، محمد بن عبدالکریم، (1364ش)، الملل و النحل، تحقیق: محمد بدران، قم: بی‌نا، سوم.

33. شنقیطی، محمد خضر بن سید عبدالله، (1995م)، كوثر المعاني الدراري في كشف خبايا صحيح البخاري، بیروت: مؤسسة الرسالة.

34. صالح بن عبدالعزیز، (بی‌تا)، إتحاف السائل بما في الطحاویة من مسائل (شرح عقیدة الطحاوی)، بی جا: بی‌نا.

35. صدوق، محمد بن علی، (1414ق)، الاعتقادات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ مفید، دوم.

36. طباطبایی، محمد حسین، (1393ش)، المیزان فی تفسیر القرآن، قم: اسماعیلیان.

37. طوسی، محمد بن حسن، (1406ق)، الاقتصاد فیما یتعلق بالاعتقاد، بیروت: دارالاضواء، دوم.

38. طوسی، خواجه نصیرالدین، (1407ق)، تجرید الاعتقاد، تحقیق حسینی جلالی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی.

39. ــــــ، ـــــــــــــــــــ، (1405ق)، تلخیص المحصل، بیروت: دارالاضواء،  دوم.

40. ــــــ، ـــــــــــــــــــ، (1405ق)، رسائل خواجه نصیرالدین طوسی، بیروت: دارالاضواء، دوم.

41. فاضل مقداد، (1405ق)، ارشاد الطالبین الی نهج المسترشدین، تحقیق: سید مهدی رجائی، قم: کتابخانه آیت‌اللّه مرعشی.

42. ـــــــــــ، (1420ق)، انوار الجلالیة فی شرح فصول النصیریة، تحقیق: علی حاجی‌آبادی و عباس جلالی‌نیا، مشهد: مجمع البحوث الاسلامیة.

43. فخر رازی، محمد بن عمر، (1411ق)، المحصل، تحقیق: دکتر اتای، عمان: دار الرازی.

44. ــــــــــ، ـــــــــــــ، (1420ق)، مفاتیح الغیب، بیروت: دار احیاء التراث العربی، سوم.

45. قاسم بن محمد بن علی، (1421ق)، اساس العقاید الاکیاس، تعلیق محمد قاسم عبدالله، صعده: مکتبة التراث الاسلامی، سوم.

46. بخاری قنوجی، محمد صدیق خان، (1922م)، فتحُ البيان في مقاصد القرآن، بیروت: المَكتبة العصريَّة للطبَاعة والنّشْر.

47. قبادیانی، ناصر خسرو، (1384ش)، خوان الإخوان، تصحیح علی‌اکبر قبادیانی، تهران: انتشارات اساطیر.

48. ـــــــــ، ــــــــــــ، (بی‌تا)، وجه دین، تهران: کتابخانه طهوری.

49. کاشانی، فیض، (1375ش)، اصول المعارف، تصحیح: سید جلال‌الدین آشتیانی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، سوم.

50. کلینی، محمد بن یعقوب، (1407ق)، الکافی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الاسلامیة، چهارم.

51. کشمیری، محمد انورشاه، (1425ق)، إكفار الملحدين في ضروريات الدِّين، پاکستان: المجلس العلمي، سوم.

52. لاهیجی، فیاض، (1383ش)، گوهر مراد، تهران: سایه.

53. ماتریدی، ابومنصور، (1427ق)، التوحید، تحقیق: دکتر عاصم ابراهیم، بیروت: دارالکتب العلمیة.

54. ــــــــ، ــــــــ، (بی‌تا)، تاویلات اهل السنة، بیروت: دارالکتب العلمیة: منشورات محمد علی بیضون.

55. مجلسی، محمدباقر، (1404ق الف)، بحارالانوار، بیروت: موسسة الوفا.

56. ـــــــ، ـــــــــ، (1404ق ب)، مرآة العقول، تحقیق: سید هاشم حسینی، تهران: دار الکتب الاسلامیة، دوم.

57. مفید، محمد بن نعمان، (1413ق)، اوائل المقالات فی المذاهب و المختارات، قم: المؤتمر العالمی للشیخ مفید.

58. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، (1419ق)، حاشیه بر الهیات شرح تجرید، تحقیق: احمد عابدی، قم: دفتر تبلیغات اسلامی، دوم.

59. مکارم شیرازی، ناصر، (1377ش)، پیام قرآن، قم: جامعه مدرسین، پنجم.

60. یحیی بن قاسم بن حسین، (1421ق)، مجموعه رسائل امام هادی الی الحق القویم، تحقیق: عبدالله شاذلی، مقدمه مجدالدین مویدی، صنعاء: موسسه امام زید بن علی.

61. یزدی، سید محمد کاظم، (1433ق)، العروة الوثقی، قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).