جریان شناسی مذهب تسنن گیلان درقرن اخیر

در این پژوهش، با تکیه بر منابع تاریخی، مطالعات میدانی و تحلیل ویژگی‌های فرهنگی و اجتماعی استان گیلان، روند ورود و گسترش اسلام در این منطقه مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج حاکی از آن است که اسلام‌پذیری در گیلان، برخلاف بسیاری از مناطق ایران، با تأخیر و از مسیرهای متنوعی به وقوع پیوسته است. این تفاوت زمانی و شیوه‌ای موجب شکل‌گیری گرایش‌های مذهبی متفاوت در میان گروه‌های اجتماعی مختلف در بخش‌های گوناگون گیلان گردیده است. به‌ویژه از قرن هفتم هجری به بعد، حضور سادات علوی زمینه‌ساز تقویت تشیع در برخی نواحی شد؛ در حالی‌که در دیگر مناطق، فعالیت مبلغان دینی و ارتباطات اجتماعی موجب تثبیت گرایش به مذهب اهل سنت گردید. بر اساس یافته‌های تحقیق، در یک قرن اخیر، چهار جریان اصلی میان اهل سنت استان گیلان قابل شناسایی است: جریان سنتی، مکتب قرآن (قرآنیون)، جریان سلفی و جریان اخوانی (جماعت دعوت و اصلاح). هر یک از این جریانات با مبانی کلامی و اجتماعی خاص خود، نقش مهمی در شکل‌دهی به هویت دینی اهل سنت ایفا کرده‌اند. بررسی این جریانات نشان می‌دهد که ساختار مذهبی اهل سنت در گیلان پویا، چندلایه و در حال تحول است. تعامل این جریانات با بستر فرهنگی منطقه به بازتعریف هویت مذهبی آنان در دوره معاصر انجامیده است.

کتاب‌ها

1.   ابن بزار اردبیلی، صفی‌الدین، (1376ش)، صفوة الصفا، تصحیح: غلامرضا طباطبایی، تهران: زریاب.

2.   ابن عساكر، علی بن حسن، (1416ق)، تبیین کذب المفتری، تحقیق: الحجازي، بیروت: دارالجیل.

3.   احمدی، حسین، (1395ش)، اصلاح‌گرایی در اندیشه اسلامی: بازخوانی متون و بازگشت به اصول اولیه، تهران: دانشگاه تهران.

4.   ادریسی، ابوعبداللّه محمد بن عبداللّه، (بی‌تا)، نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.

5.   اسنوی، عبدالرحیم بن حسن، (1996م)، طبقات الشافعیة، بیروت: دارالفکر.

6.   اصطخری، ابواسحاق ابراهیم بن محمد الفارسی، (1889م)، المسالک و الممالک، قاهره: الهیئة العامة لقصور الثقافة.

7.   بربهاری، حسن بن علی، (1426ق)، شرح السنة، تحقیق: عبدالرحمن بن احمد جمیزی، ریاض: دارالمنهاج.

8.   البوطی، رمضان، (1375ش)، السلفیة مرحلة زمنیة مبارکة لا مذهب إسلامیة، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

9.   جامی، عبدالرحمن، (۱۳۷۰ش)، نفحات‌الانس من حضرات‌القدس، تهران: اطلاعات.

10.  جندی، عبدالحلیم، (بی‌تا)، احمد بن حنبل امام اهل‌السنة، قاهره: دارالمعارف.

11.  حاج سیدجوادی، سیدکمال، (۱۳۷۸ش)، اثرآفرینان، تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.

12.  حسنی، هاشم معروف، (۱۹۸۷ م)، الموضوعات فی الآثار و الأخبار، بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.

13.  حسینی نژاد، سیدنهضت، (1389ش)، تالشنامه، ایران: انتشارات بلور.

14.  دهلوی، شاه ولی‌اللّه، (1390ش)، حجة‌الله البالغة، ترجمه: محمد یوسف حسین‌پور، تربت جام: انتشارات شیخ‌الاسلام احمد جام.

15.  دینی، احمد، (1398ش)، تأثیر جریا نقرآنیون بر جامعه اهل سنت گیلان، رشت: انتشارات دانشگاه گیلان.

16.  السمعانی، عبدالکریم بن محمد، (1408ق)، الأنساب، تحقیق: عبداللّه عمر البارودی، بیروت: دارالجنان.

17.  شجاع شفیعی، محمدمهدی، (1376ش)، تاریخ هزارساله اسلام در نواحی شمالی ایران، تهران: نشر اشاره.

18.  عظیمی دوبخشری، ناصر، (1387ش)، جغرافیای طبیعی گیلان، رشت: فرهنگ ایلیا.

19.   عمری، احمد بن یحیی، (2010م)، مسالک الابصار فی ممالک الامصار، بیروت: دارالکتب العلمیة.

20.  الغامدی، سعید بن ناصر، (بی‌تا)، حقیقة البدعة و أحکامها، ریاض: مکتبة الرشد.

21.  کاشانی، ابوالقاسم عبدالله بن محمد، (1348ش)، تاریخ اولجایتو، به اهتمام: مهین همبلی، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

22.  لالکائی، أبو القاسم هبة‌الله بن الحسن بن منصور، (1402ق)، شرح أصول اعتقاد أهل السنة و الجماعة من الکتاب و السنة و إجماع الصحابة، تحقیق: احمد سعد حمدان، ریاض: دار طیبة.

23.  لاهیجی، سید ظهیرالدین مرعشی، (1350ش)، تاریخ خانی، تصحیح: منوچهر ستوده، تهران: بنیاد فرهنگ ایران.

24.  مجهول المولف، (۱۴۳۳ق)، حدود العالم من المشرق الی المغرب، تحقیق: منوچهر ستوده، تهران: طهوری.

25.  مسعودی، علی بن حسین، (1409ق)، مروج الذهب و معادن الجوهر، تحقیق: محمد محیی‌الدین عبدالحمید، بیروت: دارالفکر.

26.  مطهری، محمود، (1396ش)، اصول و مبانی اندیشه اصلاح‌گرایانه در اسلام، قم: پژوهشگاه معارف اسلامی.

27.  المصلح، خالد بن عبداللّه، (1421ق)، شرح العقيدة الواسطية من كلام شيخ الإسلام ابن تيمية، العربية السعودية: الدمام.

28.  مقدسی، محمد نجدی، (1416ق)، السحب الوابلة علی ضرائح الحنابلة، تحقیق: بکر بن عبداللّه ابوزید و عبدالرحمن بن سلیمان عثیمین، بیروت: بی‌نا.

29.  سازمان مدیریت وبرنامه ریزی استان گیلان، معاونت آمار واطلاعات، (1401ش)، سالنامه آماری استان گیلان سال 1401، رشت: سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان گیلان.

مقالات

1.     امجدی، محی الدین، (1402ش)، «مکتوبات فارسی مولانا خالد نقشبندی و نقش آن در گسترش زبان و ادبیات فارسی در خارج مرزهای ایران»، مجله متن پژوهی ادبی تابستان، (96)، 124-147.

2.     ناصح، علی احمد و همکاران، (۱۳۹3ش)، «بررسی و نقد دیدگاه‌های قرآنی و حدیثی قرآنیون اهل سنت»، علوم قرآن و حدیث، 3 (۱۶)، ۱۵۳–۱۷۷.

مصاحبه‌ها

1.     آبتین، محمد، (1404ش، 3، 18)، مصاحبه شخصی از روحانیون اهل سنت منطقه تالش.

2.     احمدی، فاروق، (1403ش، 9، 16)، مصاحبه شخصی امام جماعت مسجد محمد رسول اللّه از علمای اهل سنت منطقه رضوانشهر.

3.     جعفری، سلیمان، (1401ش، 8، 25)، مصاحبه شخصی از ساکنان اهل سنت تالش.

4.     حسن پور، سام، (1404ش، 5، 23 )، مصاحبه شخصی، فرهنگی بازنشسته (جماعت دعوت و اصلاح) اهل سنت منطقه رضوانشهر.

5.     حسن پور، وفا، (1404ش، 2، 14)، مصاحبه علمی از بزرگان جریان اخوان (جماعت دعوت و اصلاح) اهل سنت منطقه تالش.

6.     خانی پور، حسین، (1399ش، 2، 19)، مصاحبه علمی امام جمعه اهل سنت منطقه تالش .

7.     ملک‌علیپور، غلامرضا، (1404ش، 10، 3)، مصاحبه شخصی با مسئول ستاد کنگره هشت‌هزار شهید استان گیلان دبیرخانه ستاد کنگره.

8.     نوروزی، محمد، (1404ش، 2، 18)، مصاحبه شخصی اساتید مکتب قرآن اهل سنت منطقه تالش.

9.     یعقوبی، بابک، (1403ش، 4، 15)، مصاحبه شخصی از علمای اهل سنت منطقه تالش.

10.  دشتمیان، عزت شیخ، (1403ش، 5، 18) مصاحبه شخصی مدیر حوزه علمیه محمدیه تالش.

پایگاه‌های اینترنتی

1.   پایگاه اینترنتی داشنامه ایرانیکا، (جستجو برای :GĪLĀN v. History under the Safavids)، https://www.iranicaonline.org/articles/gilan-v، (15دسامبر 2001م).

2.     پایگاه اینترنتی داشنامه ایرانیکا، (جستجو برای: kar-kia)،

http://www.iranicaonline.org/articles/kar-kia، (12 آوریل 2017م).