بررسی تطبیقی آیه 207 سوره بقره از منظر آیت‌اللّه جوادی‌آملی و شیخ محمد مغراوی

واقعۀ «لیلة‌المبیت» از رخدادهای محوری تاریخ اسلام است که فداکاری و شجاعت برجستۀ حضرت علی(ع) را در شب هجرت پیامبر اکرم(ص) به تصویر می‌کشد. امیرالمؤمنین(ع) در آن شب با خوابیدن در بستر پیامبر(ص)، جان آن حضرت را از خطر مشرکان حفظ کرد. آیۀ 207 سورۀ بقره: {وَمِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ} به باور بسیاری از مفسران فریقین، در شأن این واقعه نازل شده است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به بررسی تطبیقی آرای آیت‌اللّه جوادی آملی به ‌عنوان مفسر شیعی و شیخ محمد مغراوی به‌ عنوان مفسر اهل سنت می‌پردازد. یافته‌ها نشان می‌دهد آیت‌اللّه جوادی آملی با رویکردی عرفانی ـ فلسفی، «شراء نفس» را معاملۀ وجودی میان انسان و خداوند دانسته و آن را ناظر به مقام فنا فی‌اللّه و وصول به «مرضات الهی» تفسیر می‌کند. وی با استناد به روایات متواتر فریقین، مصداق اتمّ آیه را امام علی(ع) معرفی کرده و این فداکاری را با رؤیای حضرت ابراهیم(ع) مقایسه می‌کند. در مقابل، مغراوی با رویکردی نص‌گرا و با تکیه بر ظواهر روایی، ضمن گزارش دیدگاه‌های مختلف مفسران، داستان «صهیب رومی» را به‌ عنوان سبب نزول برمی‌گزیند. به نقد علامه طباطبائی، مغراوی در این تفسیر دچار خلط میان «بذل جان» و «بذل مال» شده است. این پژوهش نشان می‌دهد که تفاوت در مبانی معرفتی، به تفاوت در فهم و تفسیر یک آیه واحد می‌انجامد.

کتاب‌ها

  - قرآن کریم

  - نهج‌البلاغه

1.   ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید‌بن هبةالله، (بی‌تا)، شرح نهج‌البلاغه، قم: مکتبة آیت‌الله المرعشی النجفی;.

2.   ابن درید، محمد‌بن حسن، (1987م)، جمهرة‌اللغه، بیروت: دارالعلم للملایین.

3.   ابن شجری، هبةالله بن علی، (۲۰۰9م)، ما اتفق لفظه و اختلف معناه، بیروت: دارالکتب العلمیة.

4.   ابن شهر آشوب مازندرانی، محمد‌بن علی(1379ق)، مناقب آل ابی‌طالب9، قم: علامه.

5.   ابن عبدالبر، ابو عمر یوسف، (1412ق)، الاستیعاب فی معرفة الاصحاب، تحقیق: علی‌محمدی البجاوی، بیروت: دار‌الجیل.

6.   ابن عربی، محمدبن‌عبدالله، (1408ق)، احکام القرآن، بیروت: دارالجیل.

7.   ابن فارس، احمد، (1404ق)، معجم مقاییس‌اللغة، تحقیق: عبدالسلام محمد، قم: مکتب الاعلام الاسلامی، مرکزالنشر.

8.   ابن معروف، محمدبن عبد الخالق، (بی‌تا)، فرهنگ کنز اللغات، تهران: مکتبة المرتضویة.

9.   ابن منظور، محمد بن مکرم، (1405ق)، لسان‌العرب، قم: نشر ادب حوزه.

10.  ابن‌عربی، محمد‌بن عبداللّه، (1408ق)، احکام القرآن، بیروت: بی‌نا.

11.  ابوحاتم سجستانی، سهل بن محمد، (۱۴۳۰ق)، الأضداد، قاهره: مکتبة الثقافة الدینیة.

12.  امینی، عبد الحسین، (1416ق)، الغدیر، قم: مرکز الغدیر للدراسات الاسلامیة.

13.  آلوسی بغدادی، سید شهاب‌الدین محمد، (1414ق)، روح‌المعانی فی‌التفسیر القرآن‌العظیم والسبع المثانی، بیروت: دارالفکر.

14.  بحرانی، هاشم‌بن سلیمان، (1415ق)، البرهان فی‌التفسیر القرآن، تحقیق: بنیاد بعث، واحد تحقیقات اسلامی، قم: موسسة‌البعثة، مرکز الطباعة و النشر.

15.  ثعلبی، احمد‌بن محمد، (1422ق)، الکشف و البیان، تحقیق: ابی محمدبن عاشور، بیروت: دار احیاء‌التراث العربی.

16.  جوادی آملی، عبداللّه، (1385ش)، تسنیم، تحقیق: سعید بندلی، ویرایش: مجید حیدری فر، قم: اسراء، ششم.

17.  حرّعاملی، محمد‌بن حسن، (1414ق)، وسائل‌الشیعه الی‌تحصیل مسائل‌الشریعة، تحقیق: مؤسسه آل‌البیت، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

18.  حسکانی، عبید‌الله، (1380ش)، شواهد التنزیل، ترجمه: احمد روحانی، قم: دارالهدی.

19.  حلی، حسن‌بن یوسف‌بن مطهر،(بی‌تا)، آینه‌یقین، ترجمه: سید مجتبی علوی تراکمه‌ای، قم: هجرت.

20.  راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد، (1412ق)، مفردات الفاظ قرآن، تصحیح: صفوان عدنان داوودی، بیروت: دار الشامیه.

21.  رشید‌رضا، محمد، (1414ق)، تفسیرالقرآن الحکیم(تفسیرالمنار)، بیروت: دارالمعرفه.

22.  زبیدی، المرتضی محمدبن محمد، (۱۴۱۴ق)، تاج العروس من جواهرالقاموس، بیروت: دارالفکر.

23.  سیوطی، عبدالرحمن جلال‌الدین، (1414ق)، الدرالمنثور فی‌التفسیر بالماثور، بیروت: دارالفکر.   

24.  ــــــــــ، ـــــــــــــــــــــــــــــــ، (1404ق)، الدرالمنثور، قم: مکتبة آیت‌الله المرعشی النجفی;.

25.  صادقی تهرانی، محمد، (1434ق)، الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن والسنة، قم: شکرانه.

26.  طباطبائی، محمد حسین، (1352ش)، المیزان فی‌التفسیر‌القرآن، بیروت: مؤسسة الاعلمی للمطبوعات، سوم.

27.  طبرسی، فضل ابن حسن، (1408ق)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تصحیح: فضل‌اللّه یزدی طباطبائی و هاشم رسولی، بیروت: دارالمعرفة، دوم.

28.  طبرسی، فضل‌بن حسن، (1417ق)، اعلام الوری باعلام الهدی، قم: آل‌البیت: لاحیاء‌التراث.

29.  طبری، محمد‌بن جریر، (1422ق)، المسترشد فی امامة علی‎‌ابن ابی‌طالب7، تحقیق/تصحیح: احمد محمودی، قم: کوشانپور.

30.  ـــــــــ، ــــــــــــــــــــ، (1412ق)، جامع البیان فی‌التفسیرالقرآن، بیروت: دارالمعرفة.

31.  طریحی، فخرالدین بن محمد، (1375ش)، مجمع البحرین، بیروت: مکتبة المرتضویة.

32.  طوسی، محمد‌بن الحسن، (1411ق)، مصباح المجتهد و سلاح المتعبّد، بیروت: موسسة فقه الشیعة.

33.  ــــــــ، ــــــــــــــــــــــ، (1414ق)، الامالی، قم: دارالثقافة.

34.  عاشور، سیدعلی، (1421ق)، تفسیرالمنسوب الی‌الامام ابی محمد الحسن بن علی العسکری7، بیروت: موسسةالتاریخ العربی.

35.  فخر رازی، محمد‌بن عمر، (1420ق)، تفسیر‌الکبیر، بی‌جا: بی‌نا، سوم.

36.  فیض کاشانی، محمد‌بن شاه مرتضی، (1373ش)، الصافی فی‌التفسیر القرآن، تصحیح: حسین اعلمی، تهران: مکتبة الصدر، دوم.

37.  قرشی، علی اکبر، (1371ش)، قاموس قرآن، تهران: دارالکتب الاسلامیه، ششم.

38.  قمی مشهدی، محمد‌بن محمد رضا، (1367ش)، کنزالدقائق و بحرالغرائب، تهران: وزارةالثقافة و الارشاد الاسلامی، موسسه الطبع و النشر.

39.  قمی، عباس، (1395ش)، فرهنگ واژگان قرآن کریم، ترجمه: غلامحسین انصاری، تهران: سازمان تبلیغات اسلامی، پنجم.

40.  کاشف الغطاء، جعفر‌بن خضر، (1380ش)، کشف الغطاء، تحقیق: عباس تبریزیان و محمدرضاذاکری و عبدالحلیم حلی، بی‌جا: اسلامی.

41.  مجلسی، محمدباقر، (1403ق)، بحارالانوار الجامعة لدرر اخبار الائمّةالاطهار:، بیروت: دار احیاء‌التراث العربی، سوم.

42.  مصطفوی، حسن، (1385ش)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران: مرکز نشر آثار علامه مصطفوی.

43.  مغراوی، محمد، (1435ق)، التدبر و البیان، لبنان: بی‌نا.

44.  طباطبائی، محمد حسین، (1378ش)، المیزان في تفسیر القرآن، ترجمه: محمدباقر موسوی، قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، دفتر انتشارات اسلامی، یازدهم.

پایگاه‌های اینترنتی

1. پایگاه اینترنتی دانشنامه اسلامی، (جستجو برای: لیلة‌المبیت)،

https://wiki.ahlolbait.com/%D9%84%DB%8C%D9%84%D8%A9_%D8%A7%D9%84%D9%85%D8%A8%DB%8C%D8%AA  (1388ش)