بررسی تطبیقی مدخل توبه در دایرة‌المعارف قرآن لیدن و علوم و معارف قرآن

توبه به‌ عنوان یکی از مفاهیم بنیادین در اسلام، جایگاهی ویژه در تعالیم دینی دارد و از همین‌رو در منابع دانشنامه‌ای معتبر، از جمله دایرة‌المعارف قرآن لیدن و دایرة‌المعارف علوم و معارف قرآن، به‌صورت جامع بررسی شده است. این دو منبع، با وجود اشتراک در موضوع، به دلیل تفاوت در رویکرد و مخاطبان، تبیین‌های متفاوتی از مفهوم توبه ارائه می‌کنند. پژوهش حاضر با هدف مقایسه مدخل «توبه» در این دو دایرة‌المعارف، به تحلیل ابعاد زبانی، تاریخی، فقهی و اخلاقی این مفهوم پرداخته و موضوعاتی همچون تعاریف، واژگان مرتبط، شرایط پذیرش توبه، آثار و پیامدهای آن، توبه پیامبران، مفهوم کفاره، توبه نصوح، ساختار مدخل‌ها و جایگاه توبه در نظام فکری اسلام را بررسی کرده است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعه تطبیقی منابع است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که دایرة‌المعارف قرآن لیدن با رویکردی تاریخی ـ انتقادی و تأکید بر تحلیل‌های زبانی و تطبیقی، بیشتر برای مخاطبان تخصصی مناسب است؛ در حالی که دایرة‌المعارف علوم و معارف قرآن با رویکردی فقهی ـ اخلاقی و تمرکز بر ابعاد عملی و تربیتی در چارچوب تعالیم شیعی، برای طیف گسترده‌تری از مخاطبان قابل استفاده است. در عین حال، هر دو منبع «بازگشت» را جوهره اصلی مفهوم توبه می‌دانند؛ با این تفاوت که تمایز اصلی میان آن‌ها در روش‌شناسی و هدف‌گذاری پژوهشی نمود می‌یابد.

کتاب‌ها

ـ قرآن کریم

1.   ابن فارس، احمد، (1404ق)، مقاییس اللغة، قم: مکتب الإعلام الاسلامی مرکز‌النشر.

2.   ازهری، محمد بن احمد، (1421ق)، تهذیب‌اللغة، بیروت: دار احیاء‌التراث العربی.

3.   الجوهری، اسماعیل بن حماد، (1404ق)، الصحاح، بیروت: دارالعلم للملّایین، سوم.

4.   دهخدا، علی اکبر، (1377ش)، لغتنامه دهخدا، تهران : موسسه انتشارات چاپ دانشگاه تهران، دوم.

5.   راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (1412ق)، المفردات الفاظ القرآن، بیروت: دارالشامیه.

6.   ستوده، غلامرضا، (1373ش)، مرجع شناسی و روش تحقیق در ادبیات فارسی، تهران: سمت، سوم.

7.   طبرسی، فضل بن حسن، (1408ق)، مجمع‌البیان، بیروت: ‌دار المعرفة، دوم.

8.   عمید، حسن، (1389ش)، فرهنگ عمید، تهران: راه رشد.

9.   فراهیدی، خلیل بن احمد، (1409ق)، العین، قم: موسسه دارالهجرة، دوم.

10.          مرکز فرهنگ و معارف علوم قرآن، احمدپور، (1391ش)، مدخل توبه، قم: بوستان کتاب.

11.         معین، محمد، (1386ش)، فرهنگ معین، تهران: چاپ نوین، چهارم.

مقالات

1.   فلاح، ابراهیم و سیّده صفیّه میرحسینی، (1390ش)، «بررسی تطبیقی توبه در قرآن و اوستا»، نشریه مطالعات قرآنی (فدک سبزواران)، 8، 144-129.

2.    اصلی بیگی، فاطمه و محمدجواد شمس و مجید ملایوسفی، (1403ش)، «بررسی تطبیقی دیدگاه‌های ابوطالب مکی و غزالی درباره توبه»، مجله ادیان و عرفان، 57 (2)، 447-429.

3.    دهواری، ابوذر و سید محمد حسین موسوی، (1395ش)، «بررسی تطبیقی توبه از منظر عرفا و متشرعان»، سومین کنگره بین‌المللی پژوهش‌های کاربردی علوم انسانی اسلامی، گرگان.

4.   مستجاب الدّعواتی، سید علی و مجید صادقی حسن‌آبادی، (1402ش)، «بررسی تطبیقی توبه از نگاه خواجه عبداللّه انصاری و یحیی بن یقوده»، نشریه مذاهب اسلامی، 10 (20)، 357-386.

پایان نامه‌ها

1.      عظیمی، زهرا، بررسی تطبیقی توبه در قرآن و تورات با تکیه بر جایگاه توبه، شرایط و اقسام، استاد راهنما: کیوان احسانی، 1393ش، وزارت علوم تحقیقات و فناوری، دانشگاه اراک، دانشکده ادبیات و علوم انسانی.

منابع لاتین

1.  Rubin .Uri .Encyclopaedia of the Qurān. Repentance and Penance .Leiden – Boston :Brill 2004.