بررسی تطبیقی نظریه‌های رابطه ذات و صفات الهی بر اساس روایات

رابطۀ ذات و صفات الهی از مهم‌ترین مسائل توحیدی در معارف اسلامی به شمار می‌آید. با توجه به جایگاه بنیادین توحید در نظام اعتقادی اسلام، بررسی این مسئله از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در تبیین این رابطه، دیدگاه‌های متعددی از سوی دانشمندان شیعۀ امامیه ارائه شده است. با این حال، تاکنون بررسی تطبیقی جامع میان این نظریات صورت نگرفته است. ازاین‌رو، پژوهش حاضر به مقایسۀ تطبیقی این دیدگاه‌ها می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که برخی از این نظریات به تعطیل صفات می‌انجامند؛ امری که در روایات مورد نفی قرار گرفته است. همچنین نظریۀ موسوم به نظریۀ فلاسفه با روایاتی که به‌صراحت بر حدوث اسماء و صفات الهی دلالت دارند، ناسازگار به نظر می‌رسد. افزون بر این، در صورت پذیرش این نظریه، تبیین روایات دال بر نفی صفات از مرتبۀ ذات با نوعی تکلف همراه خواهد بود. در این میان، نظریۀ موسوم به نظریۀ عرفا بیشترین سازگاری را با مدلول مطابقی روایات دارد؛ زیرا بر اساس این دیدگاه، صفات الهی از مرتبۀ ذات نفی می‌شوند و روایات نیز بر همین معنا دلالت دارند.

کتاب‌ها

- قرآن کریم

- نهج البلاغه

1.   ‏سید رضی، محمدبن حسین بن موسی، (1388ش)، نهج البلاغة، ترجمه حسین انصاريان، قم: دارالعرفان.

2.   فياض لاهيجى‏، عبدالرزاق بن علی بن حسین، (1383ش)، گوهر مراد، مقدمه: زين‌العابدين قربانى‏، تهران: نشر سايه‏.

3.   ابن بابويه، محمد بن على‏، (1378ق)، عيون أخبار الرضا7‏، تحقیق: مهدی لاجوردی، تهران: نشر جهان.

4.   ــــــــ، ـــــــــــــــ، (1398ق)، التوحيد، تحقیق: هاشم حسینی، قم: جامعه مدرسین.

5.   ــــــــ، ـــــــــــــــ، (1414ق)، الاعتقادات‏، قم: المؤتمر العالمي للشيخ المفيد، دوم.

6.   حرّانى، ابن شعبه، (‏1363ق‏)، تحف‌العقول‏، تحقیق: علی اکبر غفاری، قم: جامعه مدرسین، دوم.

7.   بهرامی، علی رضا، (1398ش)، درآمدی بر نظریه حدوث اسماء الهی، تحقیق: پژوهشکده کلام اهل بیت9، قم: دارالحدیث.

8.   جعفری تبریزی(علامه جعفری)، محمد تقی، (1388ش)، ترجمه و تفسیر نهج‌البلاغه، تهران: موسسه تدوین و نشر آثار علامه جعفری;.

9.   جوادی آملی، عبدالله، (1382ش)، رحیق مختوم، تنظیم و تدوین: حمید پاسانیا، قم: مرکز نشر اسراء، دوم.

10.  حلی، حسن بن یوسف، (1440ق)، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم: جامعه مدرسین، نوزدهم.

11.  شعرانی، ابوالحسن، (1393ش)، ترجمه و شرح صحیفه سجادیه، تهران: شرکت چاپ و نشر بین الملل.

12.  شیرازی (ملاصدرا)، صدر المتألهين، (1363ش الف)‏، المشاعر، تهران: كتابخانه طهورى‏، دوم.

13.  ـــــــــــــــــــــــ، ــــــــــــــــــــ، (1360ش الف)، أسرار الآيات‏، تهران: انجمن حكمت و فلسفه‏.

14.  ـــــــــــــــــــــــ، ــــــــــــــــــــ، (1363ش ب)‏، مفاتيح الغيب، تصحيح: محمد خواجوى‏، تهران: مؤسسه تحقيقات فرهنگى.‏

15.  ـــــــــــــــــــــــ، ــــــــــــــــــــ، (1360ش ب)، الشواهد الربوبية فى المناهج السلوكية، تصحيح و تعليق: سيد جلال‌الدين آشتيانى، مشهد: المركز الجامعى للنشر، دوم.

16.  مفيد، محمد بن نعمان، (1413ق)، تصحيح اعتقادات الإمامية، قم: المؤتمر العالمي للشيخ المفيد.

17.  طباطبائى، محمد حسین، (‏1419ق‏)، الرسائل التوحيدية، بیروت: مؤسسة النعمان.‏

18.  کربلایی، سید احمد بن ابراهیم و محمد حسین اصفهانی،  (1417ق)، توحید علمی و عینی در مکاتیب حکمی و عرفانی میان آیتین علمین: حاج سید احمد کربلائی و حاج محمد حسین اصفهانی (کمپانی)، حاشیه: علامه طباطبائی، گردآوری: علّامه محمد حسین طهرانی، مشهد: نشر علامه طباطبائی، دوم.

19.  كلينى، محمد بن يعقوب‏‏، (1369ش)، أصول الكافي، ترجمه: سید جواد مصطفوی، تهران: كتاب فروشى علميه اسلاميه‏.

20.  ـــــ، ـــــــــــــــــــــــــ، (1375ش‏)، أصول الكافي، ترجمه: محمد باقر كمره اى، قم: اسوه، سوم‏.

21.  ـــــ، ــــــــــــــــــــــــ، (1407ق)، الكافي، تحقیق: على اكبرغفاری و محمد آخوندى، تهران‏: دارالكتب الإسلامية، چهارم.

مقالات

1.   خالقیان، فضل الله، (1388ش)، «مسئله عینیت ذات و صفات الهی و کاوشی در نهج البلاغه»، پژوهش‌های نهج البلاغه، (25 و 26)، 79-70.

2.   ساعتچی، مهدی و محمد سعیدی مهر، (1396ش)، «معنای «نفی صفات» در آموزه های شیعی از دیدگاه سیداحمد کربلایی و سیدمحمدحسین طباطبائی»، معرفت کلامی، 8 (18)، 78-61.

3.   منصوری، مهدی، (1396ش)، «مبانی و مراحل عینیت صفات با ذات الهی در دیدگاه صدرالمتالهین و تطبیق آن با روایات»، حکمت اسلامی، 4 (15)، 176-151.

پایان نامه‌ها

1.    خاکی، علی تقی، رابطه ذات حق تعالی با صفات ذاتیه در حکمت متعالیه و ارزیابی آن با نصوص قرآنی و روایی (پایان نامه دکتری تخصصی)، استاد راهنما: عشاقی، 25خرداد 1398ش، دانشگاه معارف اسلامی قم.