تحلیل تطبیقی معناشناسی عدل الهی در اندیشه امامیّه و اشاعره

مسئله عدل الهی از مهم‌ترین مباحث در علم کلام اسلامی به شمار می‌آید که متکلمان اشاعره و امامیّه هر یک با رویکردی متفاوت به تبیین و تحلیل آن پرداخته‌اند. فهم درست این مفهوم نه‌تنها در شکل‌گیری مبانی اعتقادی مسلمانان نقش اساسی دارد، بلکه در تبیین رفتارهای اخلاقی و اجتماعی نیز تأثیرگذار است. ازاین‌رو، بررسی و مقایسه دیدگاه‌های کلامی در این زمینه می‌تواند به روشن‌تر شدن ابعاد مختلف مسئله عدل الهی کمک کند و زمینه‌ساز طرح و گسترش مباحث کلامی و فلسفی در این حوزه باشد. بر همین اساس، پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهره‌گیری از منابع معتبر کتابخانه‌ای، به بررسی دیدگاه‌های متکلمان اشاعره و امامیّه درباره مفهوم عدل الهی و تحلیل تطبیقی مبانی این دو دیدگاه می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که متکلمان اشاعره با تأکید بر اراده مطلق الهی و نفی معیارهای مستقل عقلانی، توانایی انسان در درک کامل عدل الهی را محدود می‌دانند. در مقابل، دیدگاه امامیّه بر امکان درک عقلانی عدل الهی تأکید کرده و خداوند را در همه افعال خویش عادل می‌داند. بر پایه نتایج این پژوهش، دیدگاه امامیه صحیح‌تر به نظر می‌رسد؛ زیرا این مکتب کلامی به حسن و قبح عقلی قائل است و افعال الهی را هماهنگ با معیارهای عقل و منطق تبیین می‌کند، در حالی که اشاعره حسن و قبح را غیرعقلی دانسته و آن را صرفاً شرعی و مبتنی بر فعل خداوند تلقی می‌کنند.

کتاب‌ها

   ـ قرآن کریم

1.   ابن‌ فورک‌، محمد،(1365ش)، مجرد مقالات‌ الشیخ‌ ابی‌الحسن‌ الاشعری‌، به‌ کوشش:‌ دانیل‌ ژیماره‌، لبنان: دارالمشرق.

2.   ابن منظور، محمد بن مكرم بن على، (1372ش)، لسان العرب، بیروت: دار صاد، سوم.

3.   ازهری، محمد، (بی‌تا)، تهذیب اللغة، قم: دار احیاءالتراث العربی.

4.   اشعری‌، علی‌، (1331ش)، اللمع‌، به‌ کوشش:‌ ژوزف‌ مک‌کارتی‌، لبنان: المکتبة‌الأزهرية للتراث.

5.   خمینی، روح الله، (1382ش)، شرح حدیث جنود عقل و جهل، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام.

6.   ـــــــ، ـــــــــ، (1386ش)، مصباح‌الهدایه، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

7.   ـــــــ، ــــــــ، (1387ش)، تهذیب‌الاصول، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

8.   ـــــــ، ــــــــ، (1388ش الف)، شرح چهل حدیث، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

9.   ـــــــ، ــــــــ، (1388ش ب)، آداب‌الصلاة، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

10.          ـــــــ، ــــــــ، (1389ش)، صحیفه امام، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

11.          ـــــــ، ــــــــ، (1400ش)، دانشنامه امام خمینی، تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

12.          رازی، فخرالدين بن عمر، (1364ش)، الاربعين فى اصـول‌الـدين، قاهره: مكتبة‌الكليات الأزهرية.

13.          راغب اصفهانی، الحسین بن محمد، (1370ش)، المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دارالشامیه.

14.          سبحانی، جعفر، (1389ش)، حسن و قبح عقلی، به کوشش: علی ربانی گلپایگانی، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.

15.          سعیدی مهر، محمد، (1377ش)، آموزش کلام اسلامی(۱) خداشناسی، قم: طه.

16.          طباطبائی، محمدحسین، (1373ش)، المیزان فی تفسیرالمیزان، قم: منشورات اسماعیلیان.

17.          طبرسی، محمد، فضل بن حسن، (1367ش)، مجمع‌البیان فی تفسیرالقرآن، بیروت: دارالمعرفه.

18.          طبری، محمد بن جریر، (1380ش)، تفسير الطبري : جامع‌البيان عن تاويل آي القرآن، مصر: بی‌نا.

19.          غزالی، ابوحامد محمد، (1366ش)، الاقتصاد فی الاعتقاد، بیروت: دارالکتب العلمیه.

20.          ـــــــ، ــــــــــــــــــــ، (بی‌تا)، إحیاء علوم الدین، بیروت: دارالکتب العلمیه.

21.          مصباح یزدی، محمدتقی، (1377ش)، آموزش عقاید، قم: مرکز چاپ و نشر سازمان تبلیغات اسلامی.

22.          مطهری، مرتضی، (1376ش)، مجوعه آثار، تهران: صدرا.

23.          ــــــــ، ـــــــــ، (1402ش)، عدل الهی، تهران: صدرا.

24.          ــــــــ، ـــــــــ، (بی‌تا)، انسان کامل، تهران: صدرا.

مقالات

1.   خوش فر، محسن، رحمانی، راحله، (1400ش)، «الگوی عدل الهی با تکیه بر تفاسیر المیزان و اطیب‌البیان»، فصلنامه تحقیقات کلامی، (33)، 41-57.

2.   کربلایی پازوکی، علی، (1388ش)، «نجات پیروان ادیان و عدل الهی از منظر استاد مطهری»، نشریه آینه معرفت، (19)، 101-123.

3.   سعادت مصطفوی، سید حسن، (1391ش)، «عدل الهی»، پژوهش‌های نهج‌البلاغه، (35)، 9-24.