واکاوی علل عداوت و بغضاء و راهکارهای رفع آن از منظر تفاسیر فریقین

مسئله محوری در این پژوهش بررسی دو وصف مذموم «عداوت» و «بغضاء» است. این دو صفت نکوهیده، یعنی دشمنی و کینه‌توزی، افزون بر آنکه در حوزه اخلاق از جمله رذایل اخلاقی به شمار می‌آیند، از منظر اجتماعی نیز به دلیل ایجاد تفرقه و تضعیف وحدت در میان جامعه مسلمانان، صفاتی ناپسند و زیان‌بار محسوب می‌شوند. در قرآن کریم نیز آیاتی وجود دارد که بر نکوهش این دو صفت دلالت دارد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفی ـ تحلیلی، به واکاوی علل پیدایش عداوت و بغضاء و نیز بررسی راهکارهای رفع آن‌ها از منظر تفاسیر فریقین می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که از منظر اخلاقی، عواملی همچون حسادت، تکبر و کینه‌توزی از مهم‌ترین منشأهای شکل‌گیری عداوت به شمار می‌آیند. همچنین از منظر اجتماعی، عواملی نظیر اختلاف و تفرقه و نیز رباخواری در پیدایش این پدیده نقش دارند. در مقابل، راهکارهای اخلاقی مانند تقویت ایمان، صبر و توصیه به نجوا و گفتار نیک، و نیز راهکارهای اجتماعی همچون تقویت اتحاد، گسترش دوستی با متقین و اصلاح ذات‌البین، از جمله مهم‌ترین راه‌های کاهش و رفع عداوت و بغضاء معرفی شده‌اند.

کتاب‌ها

   ـ قرآن کریم

1.   ابن سیده، علی بن اسماعیل، (1421ق)، المحکم و المحیط الاعظم، بیروت: دارالکتاب العلمیه.

2.   ابن فارس، احمد، (1404ق)، معجم مقاييس‌اللغة، تصحیح: محمد هارون عبدالسلام، قم: مكتب‌الاعلام الاسلامی.

3.   ابن‏عاشور، محمدطاهر، (1420ق)، تفسيرالتحرير و التنوير المعروف بتفسير ابن‌عاشور، بیروت: مؤسسة‌التاريخ العربي‏.

4.   ابوالفتوح رازى، حسين بن على، (1408ق)، روض‌الجنان و روح‌الجنان في تفسيرالقرآن، مشهد مقدس: آستان قدس رضوى، بنياد پژوهش‌هاى اسلامى.

5.   آلوسی، محمود بن عبداللّه، (1415ق)، روح‌المعاني في تفسير‌القرآن العظيم و السبع المثاني‏، بیروت: دارالكتب العلمية، منشورات محمدعلي بيضون.

6.   بیضاوی، عبداللّه بن عمر، (1418ق)، أنوارالتنزيل و أسرارالتأويل (تفسيرالبيضاوى)، بیروت: دار إحياءالتراث العربي‏.

7.   حسینی همدانی، محمد، (1404ق)، انوار درخشان در تفسير قرآن‏، تهران: لطفى‏.

8.   راغب اصفهانى، حسين بن محمد، (1414ق)، مفردات ألفاظ‌القرآن‏، بیروت: دار القلم.

9.   رشیدرضا، محمد، (1414ق)، تفسيرالقرآن الحكيم الشهير بتفسيرالمنار، بیروت: دارالمعرفة.

10.         زحيلى، وهبه‏، (1411ق)، التفسير المنير في العقيدة و الشريعة و المنهج‏، دمشق: دارالفكر، دوم.

11.        سلطان علی شاه، سلطان محمد بن حيدر، (1408ق)، بيان‌السعادة في مقامات‌العبادة، بیروت: مؤسسة‌الأعلمي للمطبوعات‏.

12.        طباطبائی، سید محمد حسین، (1374ش)، ‏الميزان في تفسيرالقرآن‏، بیروت: مؤسسةالأعلمي للمطبوعات‏، دوم.

13.        طبرسى، فضل بن حسن‏، (1389ق)، مجمع البيان في تفسير القرآن‏، تصحیح: فضل اللّه یزدی طباطبائی‏، تهران: ناصر خسرو، سوم.

14.        طیب، عبدالحسین، (1369ش)، اطیب البیان فی تفسیرالقرآن، تهران: نشر اسلام، دوم.

15.        عسکری، حسن بن عبداللّه، (1400ق)، الفروق فی‌اللّغة، بیروت: دارالافاق الجدیدة.

16.        عمید، حسن، (1389ش)، فرهنگ فارسی جیبی، تهران: راه رشد.

17.        فخررازی، محمد بن عمر، (1420ق)، التفسير الكبير( مفاتيح‌الغيب)، بیروت: دار إحياءالتراث العربي‏، سوم.

18.        فيروز آبادى، محمد بن يعقوب‏، (1415ق)، القاموس المحيط، بیروت: دارالكتب العلمية.

19.        مراغى، احمد مصطفى، (1365ق)، تفسيرالمراغى‏، بیروت: دارالفکر، دهم.

20.        مصطفوى، حسن‏، (1368ش)، التحقيق في كلمات‌القرآن الكريم‏، تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏.

21.        مكارم شيرازى، ناصر، (1371ش)، تفسير نمونه‏، تهران: دارالكتب الإسلامية، دهم.

مقالات

1. سالاروند، شهین، (1393ش)، «راهکارهای ایجاد عداوت درجامعه از دیدگاه قرآن»، مجله معرفت، 198، 131ـ 144.

2. شمشیری، بابک، (1399ش)، «ریشه‌ها، علل و پیامدهای کینه‌توزی از منظر آموزه‌ها و اخلاق اسلامی»، مجله علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، (10)، 143-164.