اندیشۀ مهدویت در متصوفۀ غرب آفریقا (تیجانیه، مریدیه، عثمانیه)‌

نویسندگان

دانشجوی دکتری، رشته علوم سیاسی، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، پژوهشگر كلام و مذاهب اسلامي مؤسسة آموزش عالي ائمّه اطهار(ع). 1

دانش‌آموخته دکتری مذاهب کلامی، رشته مذاهب اسلامی، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم. 2

چکیده

تعامل و مواجهه با تصوف از سوی مذاهب اسلامی، نوعاً انفعالی و با دید منفی صورت‌گرفته است. درحالی‌که تصوف در نگاه راهبردی، بستر و فرصتی برای گسترش تشیّع و مبارزه با افراط‌گرایی است. تصوف در آفریقا از گستردگی بسیاری در تمام ابعاد، اعم از کمی (تعداد پیروان) و کیفی (فعالیت در عرصه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی) برخوردار است. در این میان سه جریان تیجانیه، مریدیه و عثمانیه در آفریقای معاصر بیشترین تأثیرگذاری را داشته و دارند. موعودگرایی به‌عنوان فصل مشترک ادیان ابراهیمی که مدل اسلامی آن مهدویت و اعتقاد به حضرت مهدی(عج) است را می‌بایست نقطۀ مهمی در جهت هم‌گرایی تشیّع با گروه‌های تصوف دانست. ازاین‌رو، پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش توصیفي ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای به دنبال پاسخ به این پرسش است که ویژگی‌های موعود مورد نظر و مختصات اندیشۀ مهدویت در متصوفۀ غرب آفریقا چیست؟ یافته‌ها نشان داد که مهدویت در جریان تیجانیه و عثمانیه قرابت بیشتری با تشیّع دارد و در مقابل، مهدویت در مریدیه، دستخوش تحریفات بسیاری شده است.

واژگان کلیدی

مراجع و منابع کامل مقاله

1.    ابن‌خلدون، ابوزید عبدالرحمن بن محمد بن خلدون، (1382ش)، مقدمه ابن خلدون، ترجمه: محمد پروین گنابادی، تهران: بنگاه ترجمه و نشر کتاب.

2.    ابن منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد بن مکرم رویفعی افریقی، (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع.

3.    الوری، آدم عبدالله، (2014م)، الاسلام فی نیجریه و الشیخ عثمان بن فودیو الفولانی، تقدیم: عبدالحفیظ أولادوسو، اسکندریة: مکتبة الاسکندریة.

4.    بزیل، دیویدسن، (1385ش)، تاریخ آفریقا، ترجمه: هرمز ریاحی و فرشته مولوی، تهران: مؤسسه انتشارات امیرکبیر.

5.    تال، المنتقی احمد، محمد، (2005م)، الجواهر و الدرر فی سیرة الشیخ الحاج عمر، بیروت: دارالبراق.

6.    تال، عمر، (1878م)، رماح حزب الرحیم علی نحور حزب الرجیم، تونس: مطبعة الدولة التونسیة.

7.    دن فودیو، عثمان، (1418ق)، مؤسس الدولة الصکتیه الاسلامیه فی غرب افریقا، گردآوری: نجفعلی میرزایی، کانو: معهد اهل‌بیت للدراسات و العلوم الاسلامیه و مؤسسه دارالثقلین الثقافیه.

8.    دوانی، علی، (1361ش)، دانشمندان عامّه و مهدی موعود، تهران: دارالکتب اسلامیه.

9.    سعید، عبدالطیف، (بی‌تا)، سیرة الشیخ عثمان دن فودیو مع الاشاره للعوامل التی ساهمت فی تکوین الشخصیه، بی‌جا: جامعه الافریقیه.

10.          شاهدی، سید محمد، (1397ش)، تصوف در غرب آفریقا و تأثیر پذیری از مکتب اهل‌بیت، قم: ذوالقربی.

11.          شعبانی، نور الدین، (بی‌تا)، الطریقة المریدیة ودورها فی السنغال، الجزایر: جامعة خمیس ملیانة.

12.          شیبی، کامل مصطفی، (1396ش)، همبستگی میان تصوف و تشیّع ، ترجمه: علی‌اکبر شهابی، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.

13.          عطیه، عومار، (2016م)، الشیخ عثمان دن فودی و حرکته الاصلاحیه جذورها و تأثیرها علی غرب آفریقا، الجزایر: جامعه غردایه.

14.          کوک، ژوزف. ام، (1373ش)، مسلمانان آفریقا، ترجمه: اسدالله علوی، مشهد: آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی.

15.          مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، (1367ش)، دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تهران: مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.

16.          معروف حسنی، هاشم، (۱۳۸۲ق)، سیره ائمه اثنی‌عشر، نجف: المکتبة الحیدریة.

17.          مونس، حسین، (1392ش)، تاریخ و تمدن مغرب، حمیدرضا شیخی، تهران: انتشارات سمت.

18.          هیسکت، مروین، (1370ش)، گسترش اسلام در غرب آفریقا، ترجمه: احمد نمایی و محمدتقی اکبری، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس.

مقالات

1.    بومدین، عائشه، (2018م)، «الطرق الصوفیه فی السنغال»، مجله الحکمة للدراسات الاسلامیه، 5 (1)/8ـ25.

2.    مهرنیا، کاظم، (1378ش)، «طریقه‌ها و فرق اسلامی در نیجریه»،کیهان فرهنگی، 154‌، 73-75.

مصاحبه‌ها

1.    شاهدی، سید محمد، (25 اسفند 1396)، مصاحبه شخصی.

2.    کان، احمد، (20 اسفند 1396)، مصاحبه شخصی.

 



© طراحی شده توسط معاونت فناوری اطلاعات مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)