تحلیل تطبیقی دامنه کاربرد احکام تأسیسی و امضایی در فقه فریقین

نویسندگان

دانشجوی دکتری، رشته فقه و مبانی حقوق اسلامی، واحد خمین، دانشگاه آزاد اسلامی، خمین. 1

استادیار،گروه فقه و حقوق، واحد لاهیجان، دانشگاه آزاد اسلامی، لاهیجان. 2

استاد تمام، گروه معارف و حقوق، واحد ساوه، دانشگاه آزاد اسلامی، ساوه. 3

چکیده

احکام تأسیسی و امضایی، بنا بر تأیید احکام قبلی یا اختراع آن از جانب شارع مقدس از هم تفکیک می‌شوند. بر این مبنا، احکام امضایی، احکامی‌ هستند که به‌حکم عقل و عرف، بعد از تأسیس شرع نیز کاربردشان پذیرفته شده است و در مقابل، احکام تأسیسی، احکامی هستند که در شرع مقدس اسلام برای نخستین‌بار به‌عنوان حکم، مقرر شده‌اند. با توجه به اهمیّت تحلیل کاربردی این احکام و تفکیک نوع آن در کاربرد حکم‌های شرعی، تحقیق حاضر با روش توصیفي ـ تحلیلی به تحلیل تطبیقی دامنه کاربرد احکام امضایی و تأسیسی در فقه فریقین می‌پردازد. بر اساس نتایج حاصل‌شده، تمایز به‌دست‌آمده از تفکیک این دو نوع احکام در همه مذاهب اسلامی نشان می‌دهد که شارع، بر اساس فقدان‌ها یا کاستی‌های حکم امضایی، احکام تأسیسی را صادر کرده است. همچنین حکمت دیگر حکم تأسیسی، متناسب بودن با تغییرات اجتماعی و استنتاج با استفاده از احکام دیگر در زمانی است که صراحتاً حکمی در مورد پدیده یا مسائلی صادر نشده است. قراردادها و عقود در فقه فریقین بر اساس تبیین احکام عارضی آن در احکام تأسیسی از هم تفکیک می‌شوند. در تشریح گونه‌های عقود یا شرایط قابل‌پیش‌بینی در زمینه هریک از انواع قرارداد، احکام تأسیسی وضعیت را روشن کرده‌اند.

واژگان کلیدی

مراجع و منابع کامل مقاله

    ـ قرآن کریم

1.    ابن ‌ترکمانی، علی بن عثمان، (1419ق)، الجوهر النقی على سنن البیهقی، بیروت: دارالفکر.

2.    ابن‌ نجیم مصری، زین‌الدین ابن ابراهیم، (1418ق)، البحر الرائق شرح کنز الدقائق، بیروت: دارالکتب العلمیه.

3.    تمیمی مغربی، قاضى ابى حنیفه النعمان بن محمد بن منصور، (1422ق)، دعائم الاسلام و ذکر الحلال والحرام والقضایا والاحکام، مصر- القاهره: دارالمعارف.

4.    تهرانی، آقابزرگ، (۱۴۰۸ق)، الذريعة إلى تصانيف الشيعة، قم: اسماعيليان.

5.    جوادی آملی، عبدالله،(1378ش)، ولایت فقیه؛ ولایت، فقاهت و عدالت، قم: نشر اسراء.

6.    حر عاملی، محمد ابن حسن، (1422ق)، تفصیل وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعه، بیروت: دارإحیاء التراث العربی.

7.    حطاب، محمد بن محمد، (1416ق)، مواهب الجلیل فی شرح مختصر خلیل، بیروت: دارالکتب العلمیه.

8.    حلی: عفر بن حسن، (1409ق)، شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام، تهران: استقلال.

9.    زحیلی، وهبه، (1375ش)، أصول الفقه الإسلامی، تهران: احسان.

10.          زرکشی، محمد بن عبدالله، (1376ش)، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم، بیروت: دار احیاء الکتب العربیه.

11.          سرخسی، احمد بن حسین، (1422ق)، الفتاوی، بیروت: دارالفکر.

12.          فهوری، عبدالرزاق، (1988م)، مصادر الحق فى الفقه الاسلامى، بیروت: دار احیاء التراث العربى.

13.          کاسانی، ابوبکر بن مسعود، (1409ق)، بدائع الصنائع فی ترتیب الشرائع، پاکستان: المکتبة ‌الحبیبیه.

14.          کرکی، علی بن حسین، (1411ق)، الجامع المقاصد فی شرح القواعد، قم: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.

15.          کلینی، محمد بن یعقوب،(۱۴۰۷ق)، الکافی، تحقیق و تصحیح: علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

16.          مرغینانی، محمد الرزاق، (1419ق)، الهدایه: کتاب الرهن، بیروت: دارالفکر.

17.          مشکینی، علی،(1371ش)، اصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها، قم: نشر الهادی.

18.          مصباح یزدی، محمدتقی، (۱۳۸۳ش)، در پرتو ولایت، قم: موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.

19.          مکارم شیرازی، ناصر،(۱۴۲۵ق)، انوار الفقاهة، قم: مدرسه الامام علی بن ابی طالب7.

20.          موسوی خمینی، سید روح‌الله، (1395ش)، المکاسب المحرمه، قم: مؤسسۀ اسماعیلیان.

21.          ـــــــــــــــــ، ـــــــــــــــــ (1388ش)، صحیفۀ نور، قم: موسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی ;.

22.          نائینی، محمدحسین، (1406ق)، فوائد الأصول، قم: دفتر انتشارات اسلامی.

23.          نسفی، عزیزالدین(۱۳۸۶ش)، الانسان‌الکامل(نسفی)، تهران: انتشارات طهوری، هشتم.

24.          نوری، حسین بن محمد تقی، (1408ق)، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت: مؤسسة آل‌البیت لإحیاء التراث.

25.          واعظی، احمد، (۱۳۷۸ش)، حکومت دینی (تأملی در اندیشه سیاسی اسلام)، قم: نشر مرصاد.

26.          هاشمی، سید حسین، (۱۳۸۱ش)، مجمع تشخیص مصلحت نظام، قم: مرکز مطالعات و پژوهش‌های فرهنگی حوزه.

مقالات

    1. صادقی فدکی، سیدجعفر، (۱۳۹۰ش)، «پنج دیدگاه مطرح دربارۀ تعداد آیات الاحکام قرآن کریم»، مجله پژوهش‌های فقهی، 7 (1)، 35-63.

 



© طراحی شده توسط معاونت فناوری اطلاعات مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)