تحلیل روش‌شناختی و انتقادی عملکرد تفسیر تسنیم در نقد تفسیر مفاتیح ‌الغیب

نویسندگان

دانشجوی دکتری، رشته علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه میبد، پژوهشگر مؤسسه آموزش عالی ائمه اطهار(ع). 1

دانشیار، گروه علوم قرآن و حدیث‌، دانشکده الهیات‌، دانشگاه میبد. 2

چکیده

تفسیر گران‌سنگ «تسنیم» نوشته آیت‌الله جوادی آملی، از جمله تفاسیر اجتهادی قرآن است که به پیروی از شیوه علّامه طباطبایی در «المیزان» از روش تفسیر قرآن به قرآن بهره گرفته است. هم‌چنین تفسیر «مفاتیح‌الغیب» فخر رازی نیز، جزء تفاسیر طراز اوّل قرآن در میان اهل‌سنت شمرده می‌شود که حضور قابل‌توجهی در تفسیر تسنیم دارد. این دو تفسیر در دو منظومه فکری متفاوت سامان یافته‌اند؛ اما نسبتاً از شیوه‌ها و اسلوب‌های مشترکی برخوردارند. به همین دلیل، در جای‌جای تفسیر تسنیم، مواجهه‌های مختلف آیت‌الله جوادی آملی با آرا و نظرات فخر رازی مشاهده می‌شود. این پژوهش با تکیه بر منابع کتابخانه‌ای و روش توصیفی ـ تحلیلی شکل گرفته تا نقدهای نویسنده تسنیم بر فخر رازی را به همراه انتقاد عملکرد تفسیر تسنیم بر مفاتیح‌الغیب مورد بررسی قرار دهد. یافته‌ها نشانگر آن است که نقد مؤلف تسنیم بر مفاتیح‌الغیب به شیوه‌ نقد بر مبنای خانواده آیات، نقد بر مبنای میزان توجه به تفسیر قرآن به قرآن، نقد بر مبنای میزان پایبندی به ظواهر متن، نقد بر مبنای میزان دقت در واژگان قرآنی، نقد بر مبنای میزان توجه به سیاق، نقد بر مبنای میزان دقت در کاربرد روایات تفسیری و نقد بر مبنای تدبّر و نهایتاً توجه به آثار و نتایج یک رأی تفسیری است. همچنین در بخش تحلیل انتقادی عملکرد تفسیر تسنیم، نقد دیدگاه تفسیری بر اصل اولی، نقد بر مبنای دانش نحو، نقد برداشت تفسیری و نقد دیدگاه تفسیری بر پایه جبر، بیان شده است.

واژگان کلیدی

مراجع و منابع کامل مقاله

    ـ قرآن کریم

    ـ نهج‌البلاغه

1.    ابن فارس، احمد بن فارس، (۱۴۰۴ق)، معجم مقاییس اللغه، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.

2.    ابن منظور، محمد بن مکرم، (۱۴۱۴ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر، سوم.

3.    ابن بابویه، محمد بن علی، (۱۳۹۸ش)، التوحید، قم: جامعه مدرسین.

4.    ــــــــــ، ـــــــــــــــ، (۱۴۰۳ق)، معانی الاخبار، قم: جامعه مدرسین.

5.    جوادی آملی، عبدالله، (1390ش)، تسنیم، تحقیق: علی اسلامی، قم: اسراء.

6.    خویی، ابوالقاسم، (۱۴۳۰ق)، البیان فی تفسیر القرآن، قم: موسسة احیاء آثار الامام الخوئی.

7.    راغب اصفهانی، حسین بن محمد، (۱۴۱۲ق)، مفردات الفاظ القرآن، بیروت: دار الشامیة.

8.    زرکشی، محمد بن بهادر، (۱۴۱۰ق)، البرهان فی علوم القرآن، تحقیق: جمال حمدی ذهبی و دیگران، بیروت: دارالمعرفة.

9.    زمخشری، محمود بن عمر، (۱۴۰۷ق)، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل، بیروت: دارالکتاب العربی، سوم.

10.          سیوطی، عبدالرحمن بن ابی‏بکر، (۱۴۲۱ق)، الإتقان فی علوم القرآن، تحقیق: فواز احمد زمرلی، بیروت: دارالکتاب العربی، دوم.

11.          طباطبایی، محمدحسین، (۱۳۹۰ش)، المیزان، بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، دوم.

12.          طوسی، محمد بن حسن، (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.

13.          عیاشی، محمد بن مسعود، (۱۳۸۰ش)، التفسیر(تفسیرالعیاشی)، تحقیق: هاشم رسولی، تهران: مکتبة العلمیة الاسلامیة.

14.          فخر رازی، محمد بن عمر، (۱۴۲۰ق)، التفسیر الکبیر، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، سوم.

15.          فراهیدی، خلیل بن أحمد، (۱۴۰۹ق)، کتاب العین، قم: هجرت، دوم.

16.          کلینی، محمد بن یعقوب، (۱۴۰۷ق)، الکافی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری و دیگران، تهران: دارالکتب الاسلامیه، چهارم.

17.          مرتضی زبیدی، محمد بن محمد، (۱۴۱۴ق)، تاج العروس، تحقیق: علی هلالی و دیگران، بیروت: دارالفکر.

18.          مصطفوی، حسن، (۱۴۳۰ق)، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، بیروت: دارالکتب العلمیة، سوم.



© طراحی شده توسط معاونت فناوری اطلاعات مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)