تحلیل تطبیقی مفهوم کراهت در فقه مذاهب اسلامی

واژه «کراهت» و مشتقات آن از پرتکرارترین واژه‌ها در فقه و حدیث فریقین (شیعه و اهل‌سنّت) به شمار می‌روند و از صدر اسلام تاکنون در متون فقهی و روایی به کار رفته‌اند. با این حال، معنای اصطلاحی و دلالت این واژه همواره منبع اختلاف‌نظر فقیهان بوده و این اختلاف‌نظر تأثیر مستقیمی بر فرآیند اجتهاد دارد و موجب پیچیدگی در فهم نصوص روایی و فقهی می‌شود. هم‌چنین، تفاوت معنای لغوی و اصطلاحی «کراهت» به خلط در برداشت‌های فقهی انجامیده و ضرورت بررسی دقیق این مفهوم را دوچندان نموده است. این پژوهش با استفاده از روش کتابخانه‌ای و تحلیل داده‌های فقهی از منابع معتبر شیعه و اهل‌سنّت نگاشته شده و داده‌ها عمدتاً از کتب فقهی استدلالی، فتاوای معتبر و منابع حدیثی گردآوری شده و با رویکرد تطبیقی به بررسی دیدگاه‌های فقهی پرداخته شده است. یافته‌های تحقیق نشان‌دهنده وجود اختلاف‌نظر جدی در معنای «کراهت» در فقه امامیه است. برخی فقیهان آن را دال بر حرمت می‌دانند، در حالی‌که شهید ثانی و گروهی دیگر بر کراهت تنزیهی تأکید دارند. در فقه اهل‌سنّت، این واژه در مذاهب چهارگانه کاربردهای متفاوتی دارد؛ به عنوان نمونه، در مذهب حنفی، کراهت گاهی به معنای تحریم و گاهی به معنای تنزیه به کار می‌رود. شافعیان و مالکیان عموماً آن را به کراهت تنزیهی حمل می‌کنند، مگر آن‌که قرینه‌ای بر تحریم وجود داشته باشد. در میان حنبلیان نیز سه دیدگاه مختلف مشاهده می‌شود: برخی قائل به ظهور کراهت در حرمت هستند، گروهی دیگر آن را تنزیهی می‌دانند و عده‌ای معتقدند تفسیر آن باید به توجه به قرائن موجود صورت گیرد.

کتاب‌ها

   ـ  قرآن کریم.

1.   ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، (1425ق)، بیان الدلیل علی ابطال التحلیل، دمام: دارابن جوزی.

2.   ابن تیمیه، مجد الدین، (بی‌تا)، المسودة فی اصول الفقه، بی‌جا: نشر المدنی.

3.   ابن حاجب، خلیل بن اسحاق، (1429ق)، التوضیح فی شرح المختصر الفرعی، بی‌جا: بی‌نا.

4.   ابن حمدان، احمد بن حمدان، (1397ق)، صفة الفتوی و المفتی و المستفتی، بیروت: المکتب الاسلامی.

5.   ابن عابدین، محمدامین، (1414ق)، حاشیة رد المختار علی الدر المختار، دمشق: دار ابن کثیر.

6.   ابن عرفه، محمد بن محمد، (1435ق)، المختصر الفقهی، بی‌جا: موسسة احمد الخبتور.

7.   ابن فارس، احمد بن فارس، (1404ق)، معجم مقاییس اللغة، قم: جامعه مدرسین.

8.   ابن قدامه، عبدالله بن احمد، (1412ق)، المغنی، قاهره: دارهجر.

9.   ــــــــ، ــــــــــــــــ، (1423ق)، روضة الناظر و جنة المناظر فی اصول الفقه، بی‌جا: موسسة الریان.

10.  ابن قیم، محمد بن ابی‌بکر، (1411ق)، اعلام الموقعین عن رب‌العالمین، بیروت: دارالکتب العلمیة.

11.  ابن مفلح، محمد بن مفلح، (1424ق)، الفروع معه تصحیح الفروع، بیروت: موسسة الرسالة.

12.  ابن منظور، محمد بن مکرم، (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دارصادر.

13.  ابن نجار، محمد بن احمد بن عبدالعزیز، (1418ق)، مختصر التحریر شرح الکوکب المنیر، بی‌جا: مکتبة العبیکان.

14.  ابن نجیم، زین الدین بن ابراهیم، (بی‌تا)، البحر الرائق شرح کنز الدقائق، بی‌جا: دارالکتاب الاسلامی.

15.  ابن نمری قرطبی، یوسف بن عبدالله بن محمد، (1387ق)، التمهید لما فی الموطأ و الاسانید، مغرب: وزارة اوقاف.

16.  ابن همام، محمد بن عبدالواحد، (بی‌تا)، فتح القدیر، بی‌جا: دارالفکر.

17.  ابی یعلی، محمد بن حسین بن محمد، (1410ق)، العدة فی اصول الفقه، بی‌جا: بی‌نا.

18.  احمد بن حنبل، (1401ق)، مسائل الامام احمد روایة ابنه عبدالله، بیروت: المکتب الاسلامی.

19.  ــــــــــــــ، (1421ق)، مسند احمد بن حنبل، بیروت: موسسة الرسالة.

20.  اردبیلی، احمد بن محمد، (بی‌تا)، مجمع الفائدة والبرهان في شرح إرشاد الأذهان، قم: موسسة النشر الاسلامی.

21.  اسنوی، جمال الدین عبدالرحیم، (1430ق)، المهمات فی شرح الروضة و الرافعی، بیروت: دار ابن حزم.

22.  آل الشیخ، عبداللطیف بن عبدالرحمن، (1410ق)، تحفة الطالب و الجلیس فی کشف شبه داود بن جریس، بی‌جا: دارالعصمة.

23.  بابرتی، محمد بن محمد بن محمود ابن الشیخ، (بی‌تا)، العنایة شرح الهدایة، بی‌جا: دارالفکر.

24.  بجیرمی، سلیمان بن محمد بن عمر، (1415ق)، تحفة الحبیب علی شرح الخطیب، بی‌جا: دارالفکر.

25.  بحرانی، یوسف، (1363ش)، الحدائق الناضرة، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

26.  بخاری، محمد بن اسماعیل، (1422ق)، صحیح البخاری، بی‌جا: دارطوق النجاة.

27.  بهوتی، منصور بن یونس، (1417ق)، کشاف القناع عن متن الاقناع، بیروت: عالم الکتب.

28.  ــــــ، ــــــــــــــــ، (1421ق)، شرح منتهی العدات، بیروت: مؤسسه الرسالة.

29.  جوینی، عبدالملک بن عبدالله، (1428ق)، نهایة المطلب فی درایة المذهب، بی‌جا: دارالمنهاج.

30.  حر عاملی، محمد بن حسن،(1416ق)، تفصیل وسائل الشیعة، قم: موسسة آل البیت:.

31.  حکیم، سیدمحمدتفی، (1431ق)، الاصول العامة للفقه المقارن، تهران: مجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الاسلامیة.

32.  حنبلی، حسن بن حامد، (1408ق)، تهذیب الاجوبة، بی‌جا: عالم الکتب.

33.  حیدری، علی‌نقی، (1370ش)، الاصول الاستنباط، قم: حوزة العلمیة.

34.  خوئی، ابوالقاسم، (1418ق)، موسوعه امام خوئی، قم: موسسه احیاء تراث الخوئی.

35.  دسوقی، محمد بن احمد، (بی‌تا)، حاشیة الدسوقی علی الشرح الکبیر، بی‌جا: دارالفکر.

36.  ذهبی، شمس‌الدین، (1405ق)، سیر اعلام النبلاء، بی‌جا: موسسة الرسالة.

37.  رازی، محمد بن عمر، (1418ق)، المحصول، بیروت: مؤسسه الرسالة.

38.  رشید رضا، (بی‌تا)، مجلة المنار، بی‌جا: بی‌نا.

39.  زبیدی، مرتضی، (1414ق)، تاج العروس، بی‌جا: بی‌نا.

40.  زرکشی، محمد بن عبدالله، (1413ق)، شرح الزرکشی، بی‌جا: دارالعبیکان.

41.  زنجانی، سید موسی، (بی‌تا)، کتاب النکاح، قم: موسسه پژوهشی رای پرداز.

42.  سرخسی، محمد بن احمد، (بی‌تا)، المبسوط، مصر: نشر السعادة.

43.  شافعی، محمد بن ادریس، (1410ق)، الأم، بیروت: دارالمعرفة.

44.  شهرکانی، ابراهیم اسماعیل، (1430ق)، معجم المصطلحات الفقهیة، قم: ذوی القربی.

45.  شهید ثانی، زین‌الدین بن علی، (1410ق)، الروضة الهیة (المحشی)، قم: مکتبة الداوری.

46.  شیبانی، محمد بن حسن، (1433ق)، الاصل، بیروت: دار ابن حزم.

47.  ــــــ، ـــــــــــــــ، (بی‌تا)، الجامع الصغیر و شرحه النافع الکبیر لمن یطالع الجامع الصغیر، بی‌جا: بی نا.

48.  طوسی، محمد بن حسن، (1365ش)، تهذیب الاحکام، تهران: دارالکتب الاسلامیة.

49.  ــــــ، ـــــــــــــــ، (1400ق)، النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی، بیروت: دارالکتاب العربی.

50.  طوفی، سلیمان بن عبدالقوی، (1407ق)، شرح مختصر الروضة، بیروت: مؤسسة الرسالة.

51.  عدوی، علی بن احمد، (1414ق)، حاشیة العدوی علی شرح کفایة الطالب الربانی، بیروت: دارالفکر.

52.  علیش، محمد بن احمد، (1409ق)، منح الجلیل شرح مختصر خلیل، بیروت: دارالفکر.

53.  عینی، بدرالدین، (بی‌تا)، عمدة القاری، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

54.  غدیری، عبداللّه عیسی، (1418ق)، القاموس الجامع للمصطلحات الفقهیة، بیروت: دارالرسول9.

55.  غزالی، ابی حامد محمد بن محمد، (1417ق)، المستصفی فی علم الاصول، بیروت: مؤسسة الرسالة.

56.  قدوری، احمد بن محمد، (1418ق)، مختصر القدوری فی الفقه الحنفی، بی‌جا: دارالکتب العلمیة.

57.  قرطبی، محمد بن احمد، (1408ق)، البیان و التحصیل، بیروت: دارالغرب الاسلامی.

58.  کرمانی، حرب بن اسماعیل، (1431ق)، مسائل حرب، بی‌جا: دار ابن اثیر.

59.  کلینی، محمد بن یعقوب، (1363ش)، الکافی، تهران: دارالکتب الاسلامیة.

60.  کوسج، اسحاق بن منصور، (1425ق)، مسائل احمد بن حنبل و اسحاق بن راهویه، مدینه-عربستان: جامعة مدینه.

61.  مالک بن انس، (1415ق)، المدونة، بی‌جا: دارالکتب العلمیة.

62.  ـــــــــــــ، (1418ق)، الموطأ، ابی مصعب الزهری، بیروت: مؤسسة الرسالة.

63.  مبارکفوری، محمد عبدالرحمن بن عبدالرحیم، (بی‌تا)، تحفة الاحوذی بشرح جامع الترمذی، بیروت: دارالکتب العلمیة.

64.  محقق داماد، سیدمحمد، (1423ق)، کتاب الحج، قم: اسراء.

65.  مرداوی، علی بن سلیمان، (1414ق)، الانصاف فی معرفة الراجح من الخلاف، قاهره: دارهجر.

66.  مرغینانی، علی بن ابی‌بکر، (بی‌تا)، الهدایة فی شرح بدایة المبتدی، بیروت: داراحیاء التراث العربی.

67.  مسلم، ابوالحسن مسلم بن حجاج نیشابوری، (بی‌تا)، صحیح مسلم، بیروت: داراحیاء التراث.

68.  مظهری، محمد ثناءاللّه، (1412ق)، التفسیر المظهری، پاکستان: مکتبة الرشدیة.

69.  مغربی، شمس‌الدین محمد بن محمد بن عبدالر.