بررسی ادله مشروعیت مالکیت لحظه‌ای در عقود تملیکی از منظر فقه امامیه و اهل سنت

مالکیت لحظه‌ای به معنای وجود مالکیت در یک لحظه خاص و عدم آن در لحظه بعد است. این نوع مالکیت پس از تحقق، بلافاصله به دلیل ملاحظات شرعی یا قانونی، زایل می‌شود یا به شخص دیگری منتقل می‌گردد. به عنوان نمونه، در بیع معاطاتی که بر اساس نظر مشهور فقهاء، موجب اباحه تصرف می‌باشد؛ اگرچه مشتری مالک کالا محسوب نمی‌شود، اما می‌تواند در آن تصرف مالکانه کرده و آن را بفروشد. چنین تصرفی بر مبنای مالکیت لحظه‌ای قابل توجیه است؛ بدین معنا که مشتری یک لحظه قبل از فروش، مالک کالا می‌شود و به عنوان مالک، آن را به فروش می‌رساند و از آن‌جا که در ملک خود تصرف کرده، این معامله صحیح خواهد بود. به جهت آن‌که این نوع مالکیت با قواعد عمومی مالکیت، از جمله حق تصرف، انحصار و دوام مالکیت در تضاد است، در زمینه مشروعیت آن سوالاتی مطرح شده است. این تحقیق که به شیوه توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای انجام شده، درصدد اثبات اعتبار شرعی این مالکیت از منظر فقه مذاهب اسلامی است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که با استناد به ادله‌ای چون عمومات ادله مالکیت، از جمله عموم «العقد سبب ناقل للملک» و لزوم سبق ملکیت در تصرفات مالکانه، دلالت اقتضاء، ترتب آثار بر مالکیت لحظه‌ای در فقه اسلامی و همچنین دلالت عرف و جمع عرفی، می‌توان مشروعیت مالکیت لحظه‌ای را ثابت کرد. مالکیت لحظه‌ای به عنوان روشی منحصر به فرد برای تصحیح برخی از حقوق مالی و ملکیت‌های خاص نظیر تهاتر، تلف مبیع قبل از قبض، تعلق دیه به مقتول، بدل‌حیلوله، بیع معاطات و موارد دیگر مطرح می‌شود.

         کتاب‌ها

ـ قرآن کریم

1.  ابن امیر حاج، محمدبن محمد، (1403ق)، التقریر و التحبیر، بیروت: دارالکتب العلمیه.

2.  ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، (1425ق)، مجموع الفتاوی، مدینه: وزارة الشؤون السعودیه.

3. ابن حزم، علی بن احمد، (1425ق)، المحلی، بیروت: دارالکتب العلمیه.

4.  ابن رشد، محمدبن احمد، (1416ق)، بدایة المجتهد، قاهره: دارالسلام.

5. ابن عابدین، محمدامین، (1406ق)، حاشیة ردّ المحتار، بیروت: دارالکتب العلمیه.

6.  ابن عثیمین، محمدبن صالح، (بی‌تا)، تعلیقات ابن عثیمین، بی جا: بی نا.

7. ابن قدامة، عبد الله بن أحمد، (1388ق)، المغني، الرياض: دار عالم الكتب للطباعة والنشر والتوزيع، سوم.

8. ابن قیم، محمدبن ابی بکر،(1428ق)، زاد المعاد، مصر: دار الآفاق.

9.  ابن مفلح حنبلی، ابراهیم بن محمد، (1980م)، المبدع فی شرح المقنع، دمشق: المکتب الاسلامی.

10. ابن منظور، محمدبن مکرم، (1408ق)، لسان العرب، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

11. ابن نجیم، زین الدین بن ابراهیم، (1418ق)، البحرالرائق، بیروت: دارالکتب العلمیه.

12. ابو حنیفه، نعمان بن ثابت، (1428ق)، الفقه الاکبر، بیروت: دارالکتب العلمیه.

13. اصفهانی، محمدحسین، (1418ق)، حاشیه کتاب المکاسب، قم: انوار الهدی.

14. آمدی، علی بن محمد، (1402ق)، الإحکام فی اصول الاحکام، دمشق: المکتب الاسلامی.

15. انصاری، زکریا، (1418ق)، الغرر البهیه، بیروت: دارالکتب العلمیه.

16. انصاری، مرتضی، (1416ق)، فرائدالاصول، قم: مؤسسه النشرالاسلامی.

17. ــــــ، ــــــ، (1432ق)، المکاسب المحرمه، قم: دارالفکر.

18. بجنوردی، سیدمحمد، (1385ش)، القواعدالفقهیه، تهران: نشرمجد.

19. بهبهانی، سیدعلی، (1405ق)، الفوائدالعلیه، اهواز: دارالعلم.

20. بهوتی، منصوربن یونس، (1403ق)، کشف القناع، بیروت: عالم الکتب.

21. جصاص، أحمد بن علي، (١٤١٥ق)، احكام القرآن، بيروت، دار الكتب العلمية.

22. حرعاملی، محمدبن حسن، (1409ق)، وسائل الشیعه، قم: مؤسسه آل البیت.

23. حلی(ابن ادریس)، محمدبن منصور، (1410ق)، السرائر، قم: دفتر انتشارات جامعه مدرسین.

24. حلی(محقق حلّی)، جعفربن حسن، (1408ق)، شرایع الاسلام، قم: مؤسسه اسماعیلیان.

25.  ـــــــــــــــ، ــــــــــــ، (1418ق)، المختصر النافع، قم: المطبوعات الدینیه.

26. حلی‌، حسن‌ بن یوسف‌، (1408ق)، تذکره الفقهاء، قم: موسسه آل البیت(ع) لاحیاء التراث.

27. ــــ، ــــــــــــــ، (1413ق)، قواعدالاحکام، قم: دفتر انتشارات جامعه مدرسین.

28. ــــ، ــــــــــــــ، (بی‌تا)، تحریرالاحکام، قم: مؤسسه آل البیت:.

29. خراسانی، محمدبن حسین، (1432ق)، حاشیه المکاسب، قم: دارالکتب الاسلامیه.

30. خمینی، سیدروح الله، (1384ش). تحریر الوسیله، قم: موسسه مطبوعاتی دار العلم.

31. ــــــ، ــــــــــ، (1417ق)، التعادل و الترجیح، تهران: مؤسسه تنظیم و نشرآثار امام خمینی(ره).

32. ــــــ، ــــــــــ، (1421ق)، کتاب البیع، قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.

33. خویی، سیدابوالقاسم، (1417ق)، مصباح الفقهاهة، قم: نشر انصاریان.

34. ـــــ، ـــــــــــ، (1418ق)، موسوعة الامام خوئی، قم: مؤسسه احیاء آثار الامام خوئی.

35. دمیاطی، ابوبکرسید بکری، (بی‌تا)، اعانة الطالبین، بیروت: دارالفکر.

36. زبیدی، محمدبن محمد، (1414ق)، تاج العروس، بیروت: دارالفکر.

37. زحیلی، وهبه بن مصطفی، (1409ق)، الفقه الاسلامی و ادلته، دمشق: دارالفکر.

38. زرقاء، مصطفى أحمد، (1425ق)، المدخل الفقهي العام، دمشق: دارالقلم.

39. سبحانی، جعفر، (1431ق)، رسائل فقهیه، قم: مؤسسه امام صادق(ع).

40. سبزواری، محمدباقر، (1431ق)، کفایة الاحکام، تهران: موسسه النشر الاسلامی.

41. سرخسی، محمد بن احمد، (1393ق)، اصول السرخسی، بی‌جا: دارالمعرفه.

42. ـــــــ، ـــــــــــــ، (1414ق)، المبسوط، بیروت: دار المعرفه.

43. سعدی، ابوجیب، (1408ق)، القاموس الفقهی لغة و اصطلاحاً، دمشق: دارالفکر.

44. شافعی، محمد بن ادریس، (1393ق)، الام، بیروت: دار الفکر.

45. شربینی، محمدبن احمد، (1421ق)، مغنی المحتاج، بیروت: دارالکتب العلمیه.

46. شوکانی، محمدبن علی، (1424ق)، ارشاد الفحول، بیروت: دارالکتاب العربی.

47. صدر، سیدمحمد باقر، (1417ق)، بحوث فی علم الاصول، قم: مرکز الغدیر.

48. طباطبایی یزدی، سید محمد کاظم، (1393ق)، حاشیة المکاسب، قم: اسماعیلیان.

49. طبرسی، فضل بن حسن، (1408ق)، مجمع البیان، بیروت: دارالمعرفه.

50. طوسی‌، محمد بن‌ حسن‌، (1387ق)، المبسوط‌ فی‌ فقه‌الامامیه، تهران‌: مکتبه المرتضویه.

51. ـــــ، ــــــــــــــ، (1400ق)، النهایة فی المجرد الفقه والفتاوی، بیروت: دار الکتاب العربی.

52. عاملی جبعی(شهیدثانی)، زین الدین، (1410ق)، الروضة البهیة، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.

53. ــــــــــــــــــــ، ـــــــــ، (1413ق)، مسالک الافهام فی شرح شرایع الاسلام، قم: اسماعیلیان.

54. ــــــــــــــــــــ، ـــــــــ، (1416ق)، تمهیدالقواعد، قم: دفترتبلیغات اسلامی.

55. عاملی(شهیداول)، محمدبن مکی، (1432ق)، القواعد و الفوائد، قم: دارالفکر.

56. عفانه، حسام الدین، (1426ق)، فقه التاجر المسلم، قدس: المکتبه العلمیه.

57. غروی اصفهانی، محمدحسین، (1429ق)، نهایة الدرایة، بیروت: مؤسسه آل البیت.

58. غزالی، محمدبن محمد، (1413ق)، المستصفی، بیروت: دارالکتب العلمیه.

59. فيومي، أحمد بن محمد، (بی‌تا)، المصباح المنير، بيروت: المكتبة العلمية.

60. قرطبي، محمد بن أحمد، (١٤١٤ق)، الجامع لأحكام القرآن، القاهرة: دار الحديث.

61. كاساني، علاء الدين، (1406ق)، بدائع الصنائع في ترتيب الشرائع، بیروت: دار الكتب العلمية.

62. کرکی، علی بن حسین، (1414ق)، جامع المقاصد، قم: مؤسسه آل البیت.

63. کلینی، محمد بن یعقوب، (1407ق)، الکافی، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

64. مالک بن انس، (1425ق)، الموطأ، امارات: مؤسسه زلید بن سلطان.

65. مجلسی، محمدباقر، (1379ق)، بحارالانوار، تهران: نشراسلامیه.

66. محمدی ری شهری، محمد، (1367ش)، میزان الحکمه، قم: مکتب الاعلام الاسلامی.

67. مدنی، سیدجلال الدین، (1382ش)، حقوق مدنی، تهران: نشرپایدار.

68. مظفر، محمدرضا، (1286ش)، اصول الفقه، نجف: دارالنعمان.

69. مغربی، محمدبن محمد، (1423ق)، مواهب الجلیل، بیروت: دار عالم الکتب.

70. نائینی، محمدحسین، (1413ق)، المکاسب و البیع، قم: دفترانتشارات جامعه مدرسین.

71. ـــــ، ــــــــــ، (1418ق)، منیة الطالب فی شرح المکاسب، قم: دفتر انتشارات اسلامی‌جامعه مدرسین.

72. نجفی‌، محمدحسن‌ بن‌ باقر، (1981م)، جواهر الکلام‌ فی‌ شرح‌ شرائع ‌الاسلام‌، بیروت‌: دار احیاء التراث العربی.

73. نوری، حسين، (1412ق)، مستدرك الوسائل، بيروت: مؤسسة آل البيت.

74. نووی، أبو زكريا محيي الدين بن شرف، (1347ق)، المجموع، القاهرة: مطبعة التضامن الأخوي.

·         مقالات

1. واحدی، حمید و محمدمهدی احمدی، (1392ش)، «بیع زمانی، ماهیت و آثار آن از دیدگاه فقهاء»، مطالعات فقهی و فلسفی، (16)، 25ـ7.

2. کاکاوند، محمد، (1401ق)، «بازپژوهی دلایل صحت بیع معاطات با تاکید بر آراء امام خمینی(ره)»، دو فصلنامه مطالعات تطبیقی فقه و اصول مذاهب، 5 (1)، 45ـ25.