التحریر و تطبیقات آن در آیات ناظر به فضائل اهل بیت‌(ع)

بی‌تردید، به اعتقاد شیعه، آیات متعددی از قرآن کریم ناظر به اهل بیت(ع) است؛ اما مفسران اهل سنت با این آیات تعامل یکسانی نداشته‌اند. گاهی به دلیل دشمنی، تعصب یا ناآگاهی، در صدد حذف و کتمان این مناقب، سکوت در ذکر آن‌ها و یا انطباق این فضائل بر غیر اهل بیت(ع) برآمده‌اند. در برخی موارد نیز با رویکردی معتدل‌تر، انصاف را رعایت کرده و به این فضائل تصریح نموده‌اند. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ انتقادی، در پی احصاء و نقد مواردی است که از میان آیات ناظر به فضائل اهل بیت(ع)، در تفسیر ابن عاشور بر غیر اهل بیت(ع) انطباق یافته است. یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که ابن عاشور در ذیل هشت آیه، از تطبیق فضائل مطرح در این آیات بر اهل بیت(ع) اجتناب ورزیده و هیچ‌گونه اشاره‌ای که دلالت بر شمول این فضائل نسبت به ایشان داشته باشد، بیان نکرده است. این امر بیان‌گر بی‌انصافی و حاکم بودن روحیه تعصب وی در تفسیر این آیات است.

کتاب‌ها

ـ قرآن کریم.

1. ابن ابی الحدید، عبدالحمید بن هبه الله، (1404ق)، شرح نهج البلاغه، قم: مکتبه آیه الله المرعشی النجفی.

2. ابن اثیر جزری، مبارک بن محمد، (1417ق)، الكامل في التاريخ، بيروت: دار الكتاب العربي.

3. ابن تیمیه، احمد بن عبد الحليم، (1406ق)، منهاج السنه، ریاض: بی‌‌نا.

4. ابن جوزى، عبدالرحمن بن على، (1422ق‏)، زاد المسير فى علم التفسير، بيروت: دار الكتاب العربي.

5. ــــــــــ، ــــــــــــــــــ، (1388ق)، الموضوعات، مدينه: محمد عبد المحسن صاحب المكتبها لسلفيه بالمدينه.

6. ابن سعد، ابوعبدالله، (1410ق)، الطبقات الکبری، بیروت: دار الکتب العلمیه.

7. ابن شهر آشوب، محمد بن علی، (1379ش)، مناقب آل ابی طالب، قم: مؤسسه علامه.

8. ابن صباغ مالکی، علی، (1422ق)، الفصول المهمه فی معرفه الائمه(ع)، قم: دار الحدیث للطباعه و النشر.

9. ابن طاووس، علي، (1363ش)، سعد السعود للنفوس، قم: منشورات الرضى.

10. ابن عاشور، محمد طاهر، (بي‌تا)، التحریر و التنویر، بیروت: مؤسسه التاریخ.

11. ـــــــــ، ــــــــــ، (1428ق)، تحقیقات و أنظار فی القرآن و السنه، قاهره: دار السلام.

12. ابن عبدالبرالنمری، یوسف، (1421ق)، الاستیعاب، بیروت: بی‌‌نا.

13. ابن عبدالبر، احمد بن محمد، (1404ق)، العقد الفرید، بیروت: دارالکتب العلمیه.

14. ابن عساکر، علی ‌بن ‌حسن، (1415ق)، تاریخ مدینه دمشق، بیروت: دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع.

15. ابن قتيبه، ابو محمد عبدالله بن مسلم، (1992م)، المعارف، قاهره: الهيئة المصرية العامة للكتاب.

16. ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، (1419ق)، تفسیر القرآن العظیم(ابن کثیر)، بیروت: دارالکتب العلمیه.

17. ابن ماجه، محمد بن يزيد، (بی‌تا)، السنن، بی‌‌جا: دار الفكر للطباعة والنشر والتوزيع.

18. ابن مثني، ابوعبيده معمر، (1381ق)، مجاز القرآن، قاهره: مكتبة الخانجي.

19. ابن مردويه، احمد، (1424ق)، مناقب علي بن ابي طالب(ع)، قم: دار الحديث.

20. ابن منظور، محمد بن مکرم، (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دارالفکر للطباعه و النشر و التوزیع ـ دار صادر.

21. ابن هشام، محمد، (بي‌تا)، سیرة النبی، قاهره: مكتبة محمد علي صبيح و اولاده.

22. اربلي، علی، (1381ش)، کشف الغمة فی معرفة الائمة، تبريز: بی‌‌نا.

23. امینی، عبدالحسین احمد، (1387ق)، الغدیر فی الکتاب و السنه و الادب، بیروت: دارالکتاب العربی.

24. آقا بزرگ تهرانی، محمد حسن، (1408ق)، الذریعة الي تصانيف الشيعه، قم: اسماعيليان.

25. آلوسی، شهاب الدین محمود، (1415ق)، روح المعانی فی تفسیر القرآن و السبع المثاني‌، تحقيق: علی عبدالباری عطیه، بیروت: دارالکتب العلمیه.

26. بحرانی، هاشم، (1416ق)، البرهان فی التفسیر القرآن، تهران: مؤسسه بعثت.

27. بخاری، محمد بن اسماعیل، (بي‌تا)، صحیح البخاری، بیروت – لبنان: دار احیاء التراث العربی.

28. بلاغی، محمد جواد، (1420ق)، آلاء الرحمن في تفسير القرآن، قم: انتشارات بنياد بعثت.

29. بوصیری، احمد، (1403ق)، مصباح الزجاجة في زوائد ابن ماجه، بيروت: دار العربية.

30. بیهقی، احمد بن الحسین، (بي‌تا)، السنن الکبری، بی‌جا: دار الفکر.

31. ترمذی، محمد بن عيسي، (1395ق)، سنن الترمذي، مصر: شركة مكتبظ و مطبعة مصطفي البابي الحلبي.

32. تستری، سید نورالله، (بی‌تا)، احقاق الحق و ازهاق الباطل (مع تعلیقات سید شهاب الدین حسینی مرعشی)، قم: مکتبه آیه الله مرعشی نجفی.

33. تفتازانی، مسعود، (1425ق)، المطول في شرح تلخيص المفتاح، بيروت: دار احياء التراث العربي.

34. ثعلبی، احمد، (1422ق)، الکشف و البیان عن تفسیر القرآن، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

35. جوادی آملی، عبدالله، (1398ش)، تسنیم: تفسیر قرآن کریم، قم: مرکز نشر اسراء.

36. حاکم حسکانی، عبیدالله بن عبدالله، (1411ق)، شواهد التنزیل لقواعد التفضیل، تهران: انتشارات وزارت ارشاد اسلامی.

37. حاكم نيشابورى، محمد بن عبد اللّه، (1418ق)، المستدرك على الصحيحين، بيروت: دارالمعرفة.

38. حسينى شاه عبدالعظيمى، حسين بن احمد، (1363ش)، تفسير اثنا عشرى‏، تهران: انتشارات ميقات‏.

39. حقی بروسوی، اسماعیل، (بی‌تا)، تفسیر روح البیان، بیروت: دارالفکر.

40. حلبی، علی‌بن‌ابراهیم، (1400ق)، السیرة الحلبیه، بیروت: دار المعرفه.

41. حلي، حسن بن يوسف، (1982م)، نهج الحق و كشف الصدق، قم: مؤسسه الهجره.

42. خوارزمی، موفق بن احمد، (1411ق)، المناقب، قم: مؤسسه النشر الاسلامی.

43. رشیدرضا، محمد، (بي‌تا)، تفسیر القرآن الحکیم (تفسیر المنار)، بیروت ـ لبنان: دار المعرفه.

44. زبیدی، محمد مرتضی، (بی‌تا)، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت: دار الفکر للطباعه و النشر و التوزیع.

45. سندي، محمد بن عبدالهادي، (بي‌تا)، حاشية السندي علي سنن ابن ماجه، بی‌‌جا: بی‌‌نا.

46. سید بن قطب، (1412ق)، تفسیر فی ظلال القرآن، بيروت ـ قاهره‏: دارالشروق‏.

47. سید رضی، (1390ش)، نهج البلاغه، ترجمه: علی شیروانی، قم: دفتر نشر معارف.

48. سيوطی، جلال الدين، (1404ق)، الدرالمنثور فی التفسیر المأثور، قم: کتابخانه آیت الله مرعشی نجفی.

49. ــــــ، ــــــــــ، (1431ق)، نفائس التأویل، بیروت: شرکه الاعلمی للمطبوعات.

50. صادقی تهرانی، محمد، (بي‌تا)، التفسير الموضوعى للقرآن الكريم‏، قم: دفتر مؤلف.

51. ــــــــــــ، ـــــ، (1365ش)، الفرقان فى تفسير القرآن بالقرآن، قم: انتشارات فرهنگ اسلامى‏.

52. صدوق، محمد بن علی، (1403ق)، معانی الأخبار، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.

53. طباطبایی، محمد حسین، (1372ش)، المیزان فی تفسیر القرآن، تهران: دار الکتب الاسلامیه.

54. طبرسی، فضل بن حسن، (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو.

55. طبری، محمد بن جریر، (1412ق)، جامع البیان فی تفسیر القرآن، بيروت: دار المعرفه.

56. طبري، احمد بن عبدالله، (1422ق)، ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی، بيروت: دار الکتب العلميه.

57. طوسی، محمد بن الحسن، (1414ق)، الأمالی، قم: دار الثقافه.

58. ــــــ، ــــــــــــــ، (1411ق)، الغيبه، قم: دار المعارف الاسلاميه.

59. ــــــ، ــــــــــــــ، (بی‌تا الف)، الفهرست، قم: منشورات شریف الرضی.

60. ــــــ، ــــــــــــــ، (بي‌تا ب) ، التبیان فی تفسیر القرآن، بيروت: دار احیاء التراث العربی.

61. عاملی، جعفر مرتضی، (1426ق)، الصحیح من سیرة النبی الاعظم9، قم: دار الحدیث للطباعه و النشر.

62. عروسی حویزی، عبد علی، (1415ق)، تفسیر نور الثقلین، تحقيق: سيد هاشم رسولى محلاتى‏، قم: انتشارات اسماعيليان.

63. عسقلانى، احمد بن حجر، (1415ق)، الاصابة في معرفة الصحابه، بيروت: دار الكتب العلميه.

64. ـــــــ، ـــــــــــــ، (1406ق)، تقریب التهذیب، سوریه: دار الرشید.

65. ـــــــ، ـــــــــــــ، (1290ق)، لسان الميزان، بيروت ـ لبنان: بی‌‌نا.

66. عقيلي، محمد، (1404ق)، الضعفاء الكبير، بيروت: دار المكتبة العلمية.

67. عیاشی، محمد بن مسعود، (1380ش)، کتاب التفسیر (تفسیر العیاشی)، تحقیق: سید هاشم رسولی محلاتی، تهران: مکتبه العلمیه.

68. فخررازى، محمد بن عمر، (1420ق‏)، مفاتيح الغيب‏، بيروت‏: دار احياء التراث العربي.

69. فرات كوفى، فرات بن ابراهيم، (1410ق)‏، تفسير فرات، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامى.

70. فراهیدی، خلیل بن احمد، (1409ق)، العین، قم: هجرت.

71. قاری، علی بن محمد، (1421ق)، شرح الشفا، بيروت: دار الكتب العلميه.

72. قرطبی، محمد بن احمد، ( 1364ق)، الجامع لأحکام القرآن، تهران: انتشارات ناصر خسرو.

73. قمی، علی بن ابراهیم، (1362ش)، تفسیر القمی، قم: دار الکتاب.

74. قندوزی، سلیمان، (1416ق)، ینابیع الموده لذوی القربی، قم: بی‌نا.

75. کلینی، محمد بن یعقوب، (1407ق)، الکافی. تهران: دار الکتب الاسلامیه.

76. كشی، محمد بن عمر، (1404ق)، اختیارمعرفة الرجال، قم: مؤسسه آل البيت(ع).

77. گنجی شافعی، محمد، (1404ق)، کفایة الطالب فی مناقب علی بن‌ابی‌طالب، تهران: دار احياء تراث اهل البيت(ع).

78. متقی هندی، علاء الدین علی، (1419ق)، کنز العمال فی سنن الأقول و الأفعال، بیروت: دار الكتب العلميه.

79. مجلسى، محمدباقر، (بی‌تا)، بحارالأنوار، بی‌‌جا: دار احياءالتراث العربي‏.

80. محمودی، محمد جواد، (1430ق)، امالي(ترتيب الامالي)، قم: مؤسسه المعارف الاسلاميه.

81. مرعشی، شهاب الدين، (بی‌تا)، شرح احقاق الحق و ازهاق الباطل، قم: منشورات مكتبة آية الله العظمى المرعشي النجفي.

82. مزی، يوسف بن الزكي، (1400ق)، تهذيب الكمال، بيروت: مؤسسه الرسالة.

83. معرفت، محمد هادی، (1429ق)، تفسیر الاثری الجامع، قم: مؤسسه فرهنگی انتشاراتی التمهید.

84. ــــــ، ــــــــــ، (1381ش)، علوم قرآنی، قم: موسسه فرهنگى التمهيد.

85. مفيد، محمد بن محمد، (1413ق)، الارشاد في معرفة حجج الله علي العباد، قم: كنگره شيخ مفيد.

86. ــــ، ـــــــــــــ، (بی‌تا)، الافصاح في الامامة، بی‌‌جا: نشر المؤتمر العالمي للشيخ المفید.

87. مکارم شیرازی، ناصر، (1386ش)، آیات ولایت در قرآن، قم: نسل جوان.

88. ــــــــــــ، ــــ، (1374ش)، تفسیر نمونه، تهران: دارالکتب الاسلامیه.

89. هيتمى، احمد بن محمد، (1417ق)، الصواعق المحرقة علی اهل الرفض و الضلال و الزندقة، لبنان: مؤسسه الرسالة.

90. هيثمى، نور الدين، (1408ق)، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بيروت: دارالفكر.

91. نيشابورى، مسلم بن حجاج، (بی‌تا)، صحيح مسلم، بيروت: دار احياء التراث العربي.

مقالات

1. دژآباد، حامد و اعظم خداپرست، (1395ش)، «بررسی تطبیقی ديدگاه مفسران فريقين درباره فراز «صدق به» (زمر، 33)»، سراج منير: 44، 155ـ140.

2. معارف، مجيد و حامد دژ آباد، (1392ش)، «بررسي مصداق آيه صديقين از ديدگاه فريقين»، سراج منير: 10، 61ـ47.

3. مولايي‌نيا، عزت الله، (1400ش)، «نقد و بررسی شأن نزول آیه 207 بقره در روایات فریقین»، پژوهش هاي تفسير تطبيقي: 2، 50ـ37.

4. نجارزادگان، فتح الله، (1384ش)، «بررسي تفسير فريقين از تعبير قرآني اولي الامر»، پژوهش‌هاي ديني: 1،  213ـ193.