بررسی سیر تطور نظریه اصول اسلام و اصول مذهب و تأثیر آن در دوگانه کفر و ایمان

اصول دین از مباحث بنیادین در علم کلام اسلامی است که در بستر منازعات اعتقادی سده‌های نخستین هجری و در پاسخ به ضرورت تعیین مرز میان ایمان و کفر شکل گرفت. متکلمان امامیه با اتخاذ رویکردی موسّع در تعریف دایره اسلام، نظریه‌ای متمایز با عنوان «اصول اسلام در برابر اصول مذهب» ارائه کردند که نقش مهمی در تحدید تکفیر ایفا کرده است. این نوشتار با هدف تبیین سیر تطور نظریه «اصول اسلام و اصول مذهب» در اندیشه کلامی امامیه و تحلیل تأثیر آن در تعیین مرزهای کفر و ایمان سامان یافته است. همچنین این پژوهش ناظر به نیاز جوامع اسلامی برای ارائه چارچوبی نظری در جهت تقریب مذاهب، تحدید دایره تکفیر و فراهم ساختن مبنایی مشترک مبتنی بر قرآن کریم است. روش این تحقیق توصیفی ـ تحلیلی با رویکرد تاریخی است و در آن دیدگاه‌های متکلمانی چون شیخ صدوق، خواجه نصیرالدین طوسی، وحید بهبهانی، میرزای قمی و برخی از عالمان معاصر مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که این نظریه با تفکیک «اصول اسلام» (توحید، نبوت و معاد) به عنوان مشترکات میان همه مذاهب اسلامی از «اصول مذهب» (عدل و امامت) به عنوان مختصات فرقه‌ای، گامی سنجیده در جهت گسترش دایره اسلام، کاهش برچسب‌زنی‌های تکفیری و تقویت وحدت در عین کثرت مذهبی به شمار می‌آید. نوآوری این پژوهش در آن است که این نظریه به منزله پارادایمی کاربردی برای گفت‌وگوی بین‌مذهبی و تقویت همزیستی مسالمت‌آمیز در جهان اسلام معرفی می‌شود.

کتاب‌ها

ـ قرآن‌کریم.

1. ابن ‌فارس، أبو‌الحسين، (1399ق)، معجم مقاييس اللغة، بی‌‌جا: دارالفكر.

2. ابن منظور، محمد بن مكرم بن على، (1414ق)، لسان العرب، بیروت: دار صادر، سوم.

3. ابن ‌ميثم ‌بحرانى، کمال ‌الدین ‌میثم ‌بن‌ علی، (1406ق)، قواعد المرام‌ في ‌علم‌ الكلام، قم: مکتبة ‌آیت ‌الله المرعشی ‌النجفی، دوم.

4. ازهری، محمد بن ‌احمد، (بی‌‌تا)، تهذيب‌اللغة، بی‌جا: دار إحياء التراث ‌العربي.

5. انصاری ‌قمی، محمدرضا، (1395ش)، عقیده ‌الشیعه؛ تاصیل‌ و توثیق‌ من‌ خلال‌ سبعین ‌رساله ‌اعتقادیه ‌من ‌القرن الثانی ‌لغایه ‌القرن ‌العاشر ‌الهجری، قم: دارالتفسیر، ‌دوم.

6. بهبهانی، سید باقر، مشهور به‌ وحید، (بی‌‌تا)، اصول ‌الاسلام و ‌الایمان، بی‌جا: بی‌نا.

7. پترسون، مایکل و همکاران، (1393ش)، عقل ‌و ‌اعتقادات ‌دینی، تهران: طرح ‌نو، ‌هشتم.

8. تبریزی، جواد، (۱۴۲۲ق)، الأنوار الإلهیة فی المسائل العقائدیة، قم: دار الصديقة الشهيدة(س).

9. جرجانی، ضیاء الدین ‌بن‌ سدید ‌الدین، (1375ش)، رسائل ‌فارسی ‌جرجانی (رسائل ‌کلامی ‌تالیف ‌حدود ‌قرن‌ نهم ‌هجری)، تهران: اهل‌قلم.

10. جرجاني، علي بن محمد میر سید شریف، (1403ق)، التعريفات، بيروت ـ لبنان: دار الكتب العلمية.

11. حكيم، سيد محمد تقی، (1145ق)، الأصول‌ العامة للفقه ‌المقارن، أصول ‌الفقه ‌عند الشيعة، بی‌جا: مؤسسة آل ‌البيت(ع) للطباعة و النشر.

12. حلبی، ابوالحسن، (1414ق)، اشاره السبق، قم: موسسه ‌نشر‌الاسلامی.

13. حلی، محمد بن‌ یوسف، (1365ش)، الباب‌ حادی ‌عشر، تهران: موسسه ‌مطالعات ‌اسلامی.

14. ــــ، ـــــــــــــ، (1405ق)، ارشاد الطالبين ‌الي ‌نهج ‌المسترشدين، تحقيق: مهدي‌ رجالي، قم: مكتبه‌ آية ‌الله‌ المرعشي‌ العامه.

15. ــــ، ـــــــــــــ، (1374ش)، واجب ‌الاعتقاد علی ‌جمیع العباد، قم: کتابخانه ‌آیت‌ الله ‌مرعشی ‌نجفی.

16. ــــ، ـــــــــــــ، (1376ش)، الباب ‌حادی ‌عشر، الجامع ‌فی ‌ترجمه ‌النافع، شرح: فاضل مقداد، ترجمه: حسینی ‌شهرستانی، محمد علی، تهران: موسسه مطالعات اسلامی، سوم.

17. ــــ، ـــــــــــــ، (1370ش)، الباب‌ الحادي ‌عشر، شارحان: فاضل مقداد، مقداد بن عبد الله جرجانی، ابوالفتح ‌بن‌ مخدوم، مشهد مقدس: انتشارات ‌آستان ‌قدس ‌رضوی مؤسسه چاپ و انتشارات.

18. حمصى رازى، سديد الدين، (1412ق)، المنقذ من ‌التقليد، قم: مؤسسة النشر الإسلامي‏.

19. خوئی، ابوالقاسم و جواد تبریزی، (1422ق)، صراط ‌النجاة ‌في ‌أجوبة ‌الإستفتاءات، قم: دارالصديقة الشهيدة سلام الله عليها.

20.  راغب ‌أصفهانی، حسين ‌بن ‌محمد، (1404ق)، المفردات في ‌غريب ‌القرآن، بی‌جا: دفتر نشر الكتاب، دوم.

21. سبحانی تبریزی، جعفر، (1413ق)، مع الشیعه الامامیه فی عقائدهم، قم: معاونیه ‌شوون‌التعلیم‌ و البحوث.

22.  ــــــــــــــ، ــــ، (۱۴۱۶ق)، الإیمان و الکفر في الکتاب و السنة، قم ـ ایران: مؤسسة الإمام الصادق(ع).

23. ــــــــــــــ، ــــ، (1421ق)، مفاهیم القرآن، قم: مؤسسة الإمام الصادق علیه السلام.

24. سبكي، أبو الحسن تقي الدين علي بن عبد الكافي، (1412ق)، فتاوى السبكي، بیروت‌ ـ لبنان، دارالجلیل.

25. علم الهدی، سید مرتضی، (1387ق)، جمل العلم و العمل، نجف اشرف: مطبعه الآداب.

26. صدر، سيد محمّد باقر، (1406ق)، دروس في علم الأصول، بیروت ـ لبنان: دارالکتاب اللبنانی/ مکتبه المدرسه.

27. ــــ، ــــــــــــ، (1403ق)، الفتاوى الواضحة، بیروت ـ لبنان: دارالتعارف للمطبوعات.

28. صدر، محمد، (1420ق)، ماوراء الفقه، بیروت ـ لبنان: دار الأضواء.

29. صدوق، محمد بن علی بن حسین بابویه قمی، (1418ق)، الهدایه فی الاصول و الفروع، قم: موسسه ‌امام ‌هادی(ع). 

30. طباطبایی، محمدحسین، (1363ش)، المیزان ‌في‌ تفسیرالقرآن، تهران: مرکز نشر فرهنگی رجاء، امیر کبیر، صد و بیست و هشتم.

31. ــــ، ــــــــــــ، (1367ش)، المیزان ‌في‌ تفسیرالقرآن، ترجمه: ناصر مکارم شیرازی و همکاران، قم : بنیاد علمی و فرهنگی علامه طباطبایی، هفتم.

32. طوسی، خواجه نصیرمحمد بن محمد، (1413ق)، قواعد العقائد، لبنان: دارالغربه.

33. طوسى، محمد بن حسن، (1406ق)، الاقتصاد فيما يتعلق بالاعتقاد، بيروت: دارالاضواء، دوم.

34. کراجکی، محمد بن‌ علی ‌بن ‌عثمان، (1410ق)، کنز الفوائد، قم: انتشارات ‌دار‌الذخائر.

35. کرکی، علی بن حسین، (1409ق)، رسائل‌ محقق‌کرکی، قم: انتشارات‌کتابخانه‌آیت‌الله‌ مرعشی نجفی.

36. كاشف الغطاء، جعفر، (1380ش)، كشف الغطاء عن مبهمات الشريعة الغرّاء، قم: مركز النشر التابع لمكتب الاعلام الاسلامي ـ انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.

37.  ـــــــــــ، ــــ، (1439ق)، سلسله الرسائل المخطوط الفقهیه/ بغیهةالطالب‌ فی ‌معرفه ‌المفروض ‌و الواجب، نجف اشرف: مركز النجف ‌الاشرف للتالیف ‌و التوثیق ‌و النشر.

38. فراهيدی، أبو عبد الرحمن خليل بن أحمد، (1407ق)، العين، تحقیق: مهدی مخزومی و إبراهيم سامرائی، بی‌جا: دار ومكتبة الهلال.

39. قرشى، على اكبر، (1412ق‌)، قاموس قرآن‌، تهران: دار الكتب الاسلامية، ششم.

40. قيومي، أحمد بن محمد بن علي، (1418ق)، المصباح المنير، تحقیق: يوسف الشيخ محمد، بی‌جا: المكتبة العصريّة، دوم.

41. مجلسی، محمد باقر، (بی‌تا)، حق الیقین، بی‌جا: انتشارات الاسلامیه.

42. مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی، ناصر گذشته، (1379ش)، دائرة المعارف بزرگ اسلامی، بی‌جا: بی‌نا.

43. مشكيني، شيخ على ‌اكبرفيض، (1371ش)، اصطلاحات الأصول و معظم أبحاثها، قم: نشرالهادی، پنجم.

44. مفید، محمد بن ‌نعمان، (1413ق)، المقنعه، قم: کنگره جهانی‌هزاره‌شیخ مفید(ره).

45. مقدس‌اردبیلی، احمد‌ بن‌ محمد، (1387ش)، اصول دین، قم: بوستان‌کتاب قم‌ ـ انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.

46. میرزای قمی، ابوالقاسم بن محمد حسن، (بی‌تا)، اصول دین، بی‌جا: انتشارات کتابخانه مدرسه چهلستون مسجد جامع تهران.

47. نراقی، احمد بن محمد مهدی، (1422ق)، رسائل‌ و ‌مسائل، قم: کنگره بزرگداشت محققان ‌ملا ‌مهدی ‌و ‌ملا‌احمد نراقی.

48. شاهرودی، محمود، (۱382ش)، فرهنگ فقه مطابق‌ مذهب ‌اهل ‌بیت(ع)، قم: مؤسسه ‌دائرة ‌المعارف‌ فقه ‌اسلامی ‌بر‌ مذهب ‌اهل‌بيت:.

49. هیلنز، جان راسل، (1385ش)، راهنمای ادیان زنده، ترجمه: گواهی عبدالرحیم، قم: موسسه بوستان کتاب (مرکز چاپ و نشر دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم).

50. هیک، جان، (1383ش)، مباحث پلورالیسم دینی، ترجمه: عبدالرحیم گواهی، تهران: علامه طباطبایی(موسسه فرهنگی انتشاراتی تبیان)، دوم.

مقاله‌ها

1.  توران، امداد، (1392ش)، «ساختار‌عقاید اسلامی‌درکلام امامیه»، فصلنامه شیعه‌ شناسی، 11(44)، 136ـ99.

منابع لاتین

1. John ,Hick. God and the Universe of Faiths. London: Macmillan,1973.