مقایسه و نقد رویکردهای دو فرقۀ قادیانیه و یمانی به معجزه

یکی از موضوعات بنیادین در اسلام به‌ویژه در مکتب امامیه، ظهور مدعیان مهدویت و شکل‌گیری جریان‌ها و فرقه‌های مرتبط با آن از جمله فرقه قادیانیه در میان اهل سنّت و فرقه یمانی در میان امامیه است. با توجه به نوپدید بودن این فرقه و مقایسه آن با فرقه قادیانیه، عضوگیری و گسترش این جریان‌ها، ضرورت بررسی علمی و انتقادی به این مسئله را دوچندان می‌سازد. به همین جهت، این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی، در صدد پاسخ به این پرسش است که موارد اشتراک و افتراق رویکردهای فرقه قادیانیه و یمانی نسبت به معجزه و مهم‌ترین نقدهای وارد بر این رویکردها کدام‌اند؟ با توجه به اینکه غلام احمد قادیانی و احمد اسماعیل فاقد معجزه بوده‌اند، برای اثبات حقانیت خود و اقناع پیروانشان، با رویکردهای گوناگون در پی تضعیف جایگاه معجزه برآمده‌اند. از جمله این رویکردها می‌توان به «کم‌ارزش جلوه دادن معجزه»، «تأویل معجزات انبیا»، «ادعای معجزه» و «یقین‌آور ندانستن معجزه» اشاره کرد. در مقابل، «برخورد دوگانه با آیات قرآن»، «عدم امکان صحت‌سنجی ادعاها» و «تحقق نیافتن پیشگویی‌ها» از مهم‌ترین نقدهایی است که بر رویکردهای آنان وارد شده است.

- قرآن کریم

1.    آریا، غلام علی، (1382ش)، تاریخ فرق اسلامی و مذاهب کلامی، تهران: پایا.

2.   ابن‌فارس، أحمد، (1404ق)، معجم مقاييس اللغة، قم: مكتب الاعلام الاسلامی‏.

3.   ابن‌قیم جوزیه، محمد بن ابی بکر، (1390ق)، المنار المنيف في الصحيح والضعيف، حلب: مكتبة المطبوعات الإسلامية. 

4.   ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، (1407ق)، البدایة و النهایة، بیروت: دارالفکر.

5.   ابن‌ماجه، محمد بن يزيد، (1421ق)، السنن، بيروت: دار احياء التراث العربى.

6.   ابوحسن، (1394ش)، در محضر عبد صالح، ترجمه‌: گروه مترجمان انتشارات انصار امام مهدی(عج)، بی‌جا: انتشارات انصار امام مهدی)عج).

7.   احمداسماعیل، (1394ش)، پاسخ‌های روشنگر بر بستر امواج، ترجمه‌: گروه مترجمان انتشارات انصار امام مهدی(عج)، بی‌جا: انتشارات انصار امام مهدی)عج)، دوم.

8.   ـــــــــــ، (1395ش الف)، روشنگری‌هایی از دعوت‌های فرستادگان، ترجمه‌: گروه مترجمان انتشارات انصار امام مهدی(عج)، بی‌جا: انتشارات انصار امام مهدی(عج)، دوم.

9.   ـــــــــــ، (1395ش ب)، متشابهات، ترجمه‌:گروه مترجمان انتشارات انصار امام مهدی(عج)، بی‌جا: انتشارات انصار امام مهدی(عج)، دوم.

10. ـــــــــــ، (1399ش)، پیک صفحه، ترجمه‌: گروه مترجمان انتشارات انصار امام مهدی)عج)، بی‌جا: انتشارات انصار امام مهدی(عج).

11.  ________، (1424ق)، خطبة اظهار قبر الزهرا3، بی‌جا: انتشارات انصار امام مهدی(عج).

12. ________، (2016م)، عقاید اسلام و از تو درباره روح می‌پرسند، ترجمه‌: گروه مترجمان انتشارات انصار امام مهدی(عج)، بی‌جا: انتشارات انصار امام مهدی(عج).

13. افندی، عباس، (1908م)، مفاوضات، لیدن: بریل.

14. جوهرى، اسماعیل‌بن حماد، (1376ق)، الصحاح، بیروت: دارالعلم للملایین.

15. حر‌عاملى، محمدبن حسن، (1425ق)، إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، بیروت‏: اعلمى.

16. الحسانی، ابتسام احمدمحمد، (1400ش)، جایگاه معجزه مادی در دین الهی، ترجمه‌: گروه مترجمان انتشارات انصار امام مهدی)عج)، بی‌جا: انتشارات انصار امام مهدی)عج).

17. الحُسنی، عبدالحی، (2015م)، الثقافة الإسلامية في الهند، قاهره: مؤسسة هنداوي للتعليم والثقافة.

18. حطاب، احمد، (2011م)، جنبنده‌ی زمین و طلوع کننده‌ی مشرق، ترجمه: گروه مترجمان انتشارات انصار امام مهدی(عج)، بی‌جا: انتشارات انصار امام مهدی)عج).

19. خوئی، سید ابوالقاسم، (1418ق)، البیان فی التفسیر القرآن، تهران: دارالثقلین.

20. سالم، علاء، (1401ش)، دفاع از قرآن، ترجمه‌: گروه مترجمان انتشارات انصار امام مهدی(عج)، بی‌جا: انتشارات انصار امام مهدی(عج).

21. سجادی، جعفر، (1372ش)، فرهنگ معارف اسلامی، تهران: کومش.

22. سجستانی، ابى داوود، (1430ق)، سنن ابی داود، دمشق: دارالرسالة العالمية.

23. سید مرتضی، علی بن حسین، (1441ق)، الذخيرة في علم الکلام، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

24. صدر، سيّد محمّد، (1402ق)، تاريخ الغيبة الكبرى، اصفهان: مكتبه اميرالمؤمنين.

25. صدوق، محمد بن علی، (1378ق)، عیون اخبار الرّضا(ع)، تهران: جهان.

26. ـــــ، ـــــــــــــ، (1385ش)، علل الشرایع، قم: داوری.

27. ـــــ، ـــــــــــــ، (1395ق)، کمال الدین و تمام النعمة، تهران: اسلامیه، دوم.

28. ـــــ، ـــــــــــــ، (1403ق)، الخصال، قم: جامعه مدرسين، دوم.

29. طبرسی، فضل‌بن‌حسن، (1412ق)، مجمع البيان في تفسير القرآن، بیروت: دارالمعرفة.

30. طوسی، محمدبن‌حسن، (1411ق)، الغیبة، قم: مؤسسة المعارف الاسلامیة.

31. فخررازی، محمدبن‌عمر، (۱۴۲۰ق)، مفاتیح الغیب(التفسیر الکبیر)، بیروت: دار احیاء التراث العربی.

32.  فرمانیان، مهدی، (1386ش)، فرق تسنن، قم: ادیان.

33.  قادیانی، غلام‌احمد، (بی‌تا)، اعجازالمسیح، بی‌جا: بی‌نا.

34.  ــــــ، ــــــــ، (1993م)، اقتباسات برگزیده، بریتانیا: انتشارات بین المللی اسلام.

35. ــــــ، ــــــــ، (2008م)، روحانی‌خزائن(نصرت حق)، ربوه: نظارت اشاعت.

36. ــــــ، ــــــــ، (2014م)، دولت انگلیسی و جهاد، ترجمه: کاشف علی، بریتانیا: انتشارات بین المللی اسلام.

37.  ــــــ، ــــــــ، (2015م)، ضرورۀ الامام، ترجمه‌: عطاءالکریم، بریتانیا: انتشارات بین المللی اسلام.

38. ــــــ، ــــــــ، (2017م)، خطابه سیالکوت، ترجمه: عطاءالکریم، بریتانیا: انتشارات بین‌المللی اسلام.

39. ــــــ، ــــــــ، (2018م)، اعلامیه‌ی سبز، ترجمه: مصوّراحمد، بریتانیا: انتشارات بین‌المللی اسلام.

40. ــــــ، ــــــــ، (2019م)، کشتی نوح، ترجمه: ورده ناصر، بریتانیا: انتشارات بین‌المللی اسلام.

41. ــــــ، ــــــــ، (2021م)، مسیح در هند، ترجمه: کاشف علی، بریتانیا: انتشارات بین‌المللی اسلام.

42.  ــــــ، ــــــــ، (2024م الف)، تریاق قلوب، ترجمه: کاشف علی، بریتانیا: انتشارات بین‌المللی اسلام.

43. ــــــ، ــــــــ، (2024م ب)، رفع شبهات، ترجمه: کاشف علی، بریتانیا: انتشارات بین‌المللی اسلام.

44. كلينى، محمّدبن‌يعقوب، (1407ق)، الكافى، تهران: دار الكتب الاسلاميه، چهارم.

45. مجلسى، محمّدباقر، ‏(1403ق)، بحار الأنوار، بیروت: دار إحياء التراث العربي‏، دوم.

46. محمّدی ‌ری‌شهری، محمّد، (1393ش)، دانشنامه امام مهدى(عج) بر پايه قرآن، حديث و تاريخ‌، قم: موسسه علمى فرهنگى دار الحديث.

47. محمود احمد، بشیرالدین، (2020م)، شاهکارهای حضرت مسیح موعود، ترجمه: کاشف علی، بریتانیا: انتشارات بین‌المللی اسلام.

48. مسعودی، علی بن حسین، (1426ق)، إثبات الوصية للإمام علي بن أبي طالب(ع)، قم: انصاريان‏، سوم.

49. مفید، محمد بن نعمان، (1413ق)، النكت الاعتقادية، قم: المؤتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید.

50. مشکور، محمدجواد، (1375ش)، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.

51. مطهری، مرتضی، (1444ق)، وحی و نبوت، تهران: صدرا.  

52. نعمانى، محمّدبن‌ابراهيم، (1397ق)، الغيبة، تهران: مكتبة الصدوق.

مقالات

1.    مهدوی‌راد، محمّدعلی و همکاران، (1393ش)، «بررسی تطبیقی روایات یمانی از منظر فریقین»، دوفصلنامه‌ علمی پژوهشی حدیث پژوهی، 6 (12)، 64ـ25.

2.   جعفری، خان محمد، (1402ش)، «حضرت مهدی از منظر اهل سنت»، دوفصلنامه‌ علمی تخصصی مطالعات تطبیقی کلام، 13(2)، 69ـ45.