روش‎شناسی اجتهاد میرزای نائینی

میرزای نائینی (۱۲۷۷–۱۳۵۵ق) از برجسته‌ترین فقهای اصولی سدۀ اخیر و از اثرگذارترین چهره‌ها در تحول روش اجتهاد شیعی به شمار می‌آید. این پژوهش با رویکردی تحلیلی ـ انتقادی، به تبیین مبانی نظری و معرفتی اجتهاد در مکتب نائینی، تشریح فرایند استنباط و مراحل روش اجتهادی او، و نیز ارزیابی نوآوری‌ها و نقدهای وارد بر این مکتب می‌پردازد. در بخش نخست، مبانی معرفت‌شناختی و فلسفی اندیشۀ نائینی دربارۀ نسبت عقل و نقل، حجیت ظواهر، نقش اصول عملیه، و جایگاه قطع و ظن بررسی می‌شود. وی با تأکید بر عقل به‌مثابۀ یکی از منابع مستقل استنباط، می‌کوشد در عین وفاداری به چارچوب سنتی اصول فقه، نوعی نظام‌مندی عقلانی در فهم نصوص شرعی ارائه دهد.در بخش دوم، فرایند استنباط فقهی نائینی و مراحل روش اجتهادی او، از تحلیل ادلۀ لفظی تا به‌کارگیری اصول عملیه، تبیین می‌شود. نائینی با تفکیک دقیق میان دلالت‌های تصوری و تصدیقی و با تأکید بر کارکرد اصول عقلی و نقلی در مقام شک، روشی منسجم و قاعده‌مند عرضه می‌کند که در میان اصولیان معاصر تأثیرگذار بوده است. در بخش سوم، نوآوری‌های روش نائینی و نیز نقدهای وارد بر آن بررسی می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که روش اجتهادی نائینی، ضمن وفاداری به سنت اصولی مکتب آخوند خراسانی، از استقلال نظری و عمق عقلانی ویژه‌ای برخوردار است و می‌تواند به‌عنوان الگویی پویا در بازسازی اجتهاد معاصر مورد توجه قرار گیرد.